TalentJR

परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः) – Class 8 Sanskrit Chapter 14 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 14NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 14 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्ग, कृत्-प्रत्यय, विभक्ति और सन्धि)

परिचय

परिशिष्टम् १ – व्याकरणम् पूरी पुस्तक के व्याकरण को एक जगह समेटता है। इसमें चार भाग हैं – (१) उपसर्गाः, (२) प्रत्ययाः (कृत्), (३) विभक्तिः, (४) सन्धिः। यह परिशिष्ट पाठों के अभ्यास और परीक्षा की तैयारी के लिए संदर्भ-पुस्तिका की तरह है।

१. उपसर्गाः

धातु से पहले उपसर्ग जोड़कर नए क्रियापद बनते हैं। सामान्यतः २२ उपसर्ग हैं –

प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप
  • उपसर्ग धातु से पहले आते हैं।
  • कभी अर्थ बदल जाता है – गच्छति → आगच्छति।
  • कभी अर्थ और पुष्ट होता है – शोभते → सुशोभते।
  • धातु से पहले दो-तीन उपसर्ग भी हो सकते हैं – प्रति + आ + गच्छति = प्रत्यागच्छति।
  • कभी पद बदल जाता है – वि + जयति = विजयते; वि + रमते = विरमति।
  • उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥

    'हृ' धातु (हारः) से – प्रहारः, आहारः, संहारः, विहारः, परिहारः – उपसर्ग के कारण अर्थ बदल जाता है।

    २. कृत्-प्रत्ययाः

    धातु या प्रातिपदिक के बाद जुड़ने वाला वर्ण-समूह प्रत्यय है। धातुओं से संज्ञा, विशेषण या अव्यय बनाने के लिए कृत्-प्रत्यय जुड़ते हैं।

  • क्त्वा – जब एक ही कर्ता दो कार्य करे, तो पहले कार्य में। बालकः पठित्वा लिखति। – पठ् + क्त्वा = पठित्वा; लिख् → लिखित्वा; कृ → कृत्वा।
  • ल्यप् – धातु उपसर्ग-युक्त हो तो क्त्वा के स्थान पर। शिष्यः गुरुं प्रणम्य पठति। – सम् + पूज् → सम्पूज्य; वि + ज्ञा → विज्ञाय; आ + नी → आनीय।
  • तुमुन् – 'के लिए' (निमित्त) अर्थ में। रमेशः पठितुं विद्यालयं गच्छति। – खाद् → खादितुम्; स्ना → स्नातुम्; गम् → गन्तुम्।
  • क्तवतु – भूतकाल अर्थ में, विशेषण की तरह; तीनों लिंगों में रूप – सः कार्यं कृतवान्।
  • - हस् → हसितवान्, हसितवती, हसितवत्

    - श्रु → श्रुतवान्, श्रुतवती, श्रुतवत्

    - स्था → स्थितवान्, स्थितवती, स्थितवत्

    पुस्तक की तालिका से कुछ रूप (धातु – क्त्वा – ल्यप् – तुमुन् – क्तवतु)

  • पठ् – पठित्वा – सम्पठ्य – पठितुम् – पठितवान्
  • पा – पीत्वा – निपाय – पातुम् – पीतवान्
  • गम् – गत्वा – आगत्य – गन्तुम् – गतवान्
  • नी – नीत्वा – आनीय – नेतुम् – नीतवान्
  • कृ – कृत्वा – अनुकृत्य – कर्तुम् – कृतवान्
  • स्था – स्थित्वा – प्रस्थाय – स्थातुम् – स्थितवान्
  • नम् – नत्वा – प्रणम्य – नन्तुम् – नतवान्
  • ज्ञा – ज्ञात्वा – विज्ञाय – ज्ञातुम् – ज्ञातवान्
  • दा – दत्त्वा – प्रदाय – दातुम् – दत्तवान्
  • दृश् – दृष्ट्वा – प्रदृश्य – द्रष्टुम् – दृष्टवान्
  • प्रच्छ् – पृष्ट्वा – प्रपृच्छ्य – प्रष्टुम् – पृष्टवान्
  • ग्रह् – गृहीत्वा – सङ्गृह्य – ग्रहीतुम् – गृहीतवान्
  • वद् – उदित्वा – प्रोद्य – वदितुम् – उदितवान्
  • ३. विभक्तिः

    (क) कारक-विभक्तिः – क्रिया से सम्बन्ध रखने वाला कारक है। कारक छह हैं –

    कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणे इत्याहुः कारकाणि षट् ॥
  • कर्ता → प्रथमा – रामः गच्छति।
  • कर्म → द्वितीया – रामः वनं गच्छति।
  • करणम् → तृतीया – रामः पुष्पकविमानेन अयोध्यां गच्छति।
  • सम्प्रदानम् → चतुर्थी – गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति।
  • अपादानम् → पञ्चमी – वृक्षात् पत्रं पतति।
  • अधिकरणम् → सप्तमी – छात्राः विद्यालये पठन्ति।
  • (ख) सम्बन्ध-विभक्तिः – स्व-स्वामी आदि सम्बन्ध में षष्ठी – रामस्य राजधानी अयोध्या आसीत्।

    (ग) सम्बोधन-विभक्तिः – प्रथमा का ही रूपान्तर; भेद केवल एकवचन में – हे राम! हे रामौ! हे रामाः!; हे सीते!

    (घ) उपपद-विभक्तिः – किसी विशेष पद के कारण –

  • परितः, उभयतः → द्वितीया (ग्रामं परितः उद्यानम्)
  • सह, अलम् → तृतीया (पुत्रेण सह, अलं कोलाहलेन)
  • नमः → चतुर्थी (गणेशाय नमः, गुरवे नमः)
  • बहिः → पञ्चमी (ग्रामात् बहिः)
  • उपरि, अधः → षष्ठी (मन्दिरस्य उपरि, वृक्षस्य अधः)
  • ४. सन्धिः

    उच्चारण में वर्णों की अत्यन्त निकटता (संहिता) से होने वाला परिवर्तन सन्धि है। तीन प्रकार – स्वर, व्यञ्जन, विसर्ग। (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण् कक्षा ७ में पढ़े।)

    स्वर-सन्धि

  • अयादि – ए, ऐ, ओ, औ के बाद स्वर हो तो क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् – शे + अनम् = शयनम्; गै + अकः = गायकः; भो + अनम् = भवनम्; नौ + इकः = नाविकः।
  • पूर्वरूप – पदान्त ए/ओ के बाद 'अ' हो तो 'अ' पूर्वरूप में मिल जाता है (ऽ) – ते + अपि = तेऽपि; नमो + अस्तु = नमोऽस्तु।
  • व्यञ्जन-सन्धि

  • श्चुत्व – स/तवर्ग का श/चवर्ग से योग हो तो श/चवर्ग – उत् + चारणम् = उच्चारणम्; मनस् + चञ्चलम् = मनश्चञ्चलम्; हरिस् + शेते = हरिश्शेते।
  • जश्त्व – पदान्त वर्गीय व्यञ्जन के बाद स्वर या मृदु व्यञ्जन हो तो उसी वर्ग का तृतीय वर्ण – वाक् + अर्थौ = वागर्थौ; जगत् + ईशः = जगदीशः; दिक् + गजाः = दिग्गजाः।
  • अनुस्वार – पदान्त 'म्' के बाद व्यञ्जन हो तो अनुस्वार – रामम् + वन्दे = रामं वन्दे; गृहम् + गच्छ = गृहं गच्छ।
  • परसवर्ण – अनुस्वार के बाद वर्गीय व्यञ्जन हो तो उसी वर्ग का पञ्चम वर्ण – कं + पते = कम्पते; अं + कितः = अङ्कितः; पदान्त में विकल्प – गृहङ्गच्छ / गृहं गच्छ।
  • णत्व-विधान – ऋ, र, ष के बाद 'न' → 'ण' – ऋषी + नाम् = ऋषीणाम्; प्र + नमति = प्रणमति; राम + अयनम् = रामायणम्।
  • सामान्य भूलें

  • उपसर्ग-युक्त धातु में 'क्त्वा' लगाना – प्रणम् + क्त्वा नहीं; प्रणम्य (ल्यप्) होगा।
  • 'वद्' के रूप – क्त्वा में उदित्वा, क्तवतु में उदितवान् (वदित्वा नहीं)।
  • 'दा' का क्त्वा रूप – दत्त्वा (दो 'त्')।
  • अयादि और पूर्वरूप को मिलाना – पदान्त 'ए/ओ + अ' में पूर्वरूप होता है (तेऽपि), अयादि नहीं।
  • 'नमः' के साथ द्वितीया लगाना – 'नमः' के योग में चतुर्थी (गणेशाय नमः)।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓२२ उपसर्ग धातु से पहले जुड़कर अर्थ बदलते या पुष्ट करते हैं, कभी पद भी बदलते हैं
    • ✓कृत्-प्रत्यय: क्त्वा (पूर्वकालिक), ल्यप् (उपसर्ग-युक्त धातु), तुमुन् (निमित्त), क्तवतु (भूतकाल, तीनों लिंग)
    • ✓छह कारक और उनकी विभक्तियाँ; सम्बन्ध में षष्ठी; सम्बोधन में केवल एकवचन में भेद
    • ✓उपपद-विभक्ति: परितः/उभयतः-द्वितीया, सह/अलम्-तृतीया, नमः-चतुर्थी, बहिः-पञ्चमी, उपरि/अधः-षष्ठी
    • ✓अयादि, पूर्वरूप, श्चुत्व, जश्त्व, अनुस्वार, परसवर्ण सन्धि और णत्व-विधान के नियम व उदाहरण

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →'हृ' धातु के साथ पाँच उपसर्ग लगाकर (प्रहार, आहार, संहार, विहार, परिहार) अर्थ-परिवर्तन का खेल कराएँ
    • →एक ही धातु के चार रूप (क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्तवतु) पत्तियों पर लिखकर 'धातु-वृक्ष' बनवाएँ
    • →दो वाक्य जोड़कर क्त्वा-वाक्य बनाने का अभ्यास कराएँ – 'बालकः पठति। बालकः लिखति।' → 'बालकः पठित्वा लिखति।'
    • →कारक-श्लोक 'कर्ता कर्म च करणं…' को कंठस्थ कराएँ और हर कारक का एक वाक्य छात्र स्वयं बनाएँ
    • →उपपद-पदों (सह, नमः, बहिः, उपरि) के कार्ड बनाकर सही विभक्ति से मिलान कराएँ
    • →सन्धि के नियम रंगीन चार्ट पर 'पूर्व-वर्ण + पर-वर्ण ⇒ परिणाम' रूप में लगाएँ
    • →णत्व-विधान के लिए 'रामायणम्', 'प्रणमति' जैसे शब्द जोर से बोलकर 'न' से 'ण' बदलाव सुनवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. क्या छात्र २२ उपसर्ग गिना सकते हैं और एक उपसर्ग से अर्थ-परिवर्तन का उदाहरण दे सकते हैं?
    2. क्या छात्र क्त्वा और ल्यप् में अन्तर बताकर सही रूप (पठित्वा / सम्पठ्य) बना सकते हैं?
    3. क्या छात्र छह कारकों की विभक्तियाँ और उपपद-विभक्तियाँ सही लिख सकते हैं?
    4. क्या छात्र दिए गए शब्दों में सन्धि का नाम और नियम पहचान सकते हैं (जैसे जगदीशः – जश्त्व)?

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि