परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः) – Class 8 Sanskrit Chapter 14 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 14 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्ग, कृत्-प्रत्यय, विभक्ति और सन्धि)
परिचय
परिशिष्टम् १ – व्याकरणम् पूरी पुस्तक के व्याकरण को एक जगह समेटता है। इसमें चार भाग हैं – (१) उपसर्गाः, (२) प्रत्ययाः (कृत्), (३) विभक्तिः, (४) सन्धिः। यह परिशिष्ट पाठों के अभ्यास और परीक्षा की तैयारी के लिए संदर्भ-पुस्तिका की तरह है।
१. उपसर्गाः
धातु से पहले उपसर्ग जोड़कर नए क्रियापद बनते हैं। सामान्यतः २२ उपसर्ग हैं –
प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥
'हृ' धातु (हारः) से – प्रहारः, आहारः, संहारः, विहारः, परिहारः – उपसर्ग के कारण अर्थ बदल जाता है।
२. कृत्-प्रत्ययाः
धातु या प्रातिपदिक के बाद जुड़ने वाला वर्ण-समूह प्रत्यय है। धातुओं से संज्ञा, विशेषण या अव्यय बनाने के लिए कृत्-प्रत्यय जुड़ते हैं।
- हस् → हसितवान्, हसितवती, हसितवत्
- श्रु → श्रुतवान्, श्रुतवती, श्रुतवत्
- स्था → स्थितवान्, स्थितवती, स्थितवत्
पुस्तक की तालिका से कुछ रूप (धातु – क्त्वा – ल्यप् – तुमुन् – क्तवतु)
३. विभक्तिः
(क) कारक-विभक्तिः – क्रिया से सम्बन्ध रखने वाला कारक है। कारक छह हैं –
कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणे इत्याहुः कारकाणि षट् ॥
(ख) सम्बन्ध-विभक्तिः – स्व-स्वामी आदि सम्बन्ध में षष्ठी – रामस्य राजधानी अयोध्या आसीत्।
(ग) सम्बोधन-विभक्तिः – प्रथमा का ही रूपान्तर; भेद केवल एकवचन में – हे राम! हे रामौ! हे रामाः!; हे सीते!
(घ) उपपद-विभक्तिः – किसी विशेष पद के कारण –
४. सन्धिः
उच्चारण में वर्णों की अत्यन्त निकटता (संहिता) से होने वाला परिवर्तन सन्धि है। तीन प्रकार – स्वर, व्यञ्जन, विसर्ग। (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण् कक्षा ७ में पढ़े।)
स्वर-सन्धि
व्यञ्जन-सन्धि
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓२२ उपसर्ग धातु से पहले जुड़कर अर्थ बदलते या पुष्ट करते हैं, कभी पद भी बदलते हैं
- ✓कृत्-प्रत्यय: क्त्वा (पूर्वकालिक), ल्यप् (उपसर्ग-युक्त धातु), तुमुन् (निमित्त), क्तवतु (भूतकाल, तीनों लिंग)
- ✓छह कारक और उनकी विभक्तियाँ; सम्बन्ध में षष्ठी; सम्बोधन में केवल एकवचन में भेद
- ✓उपपद-विभक्ति: परितः/उभयतः-द्वितीया, सह/अलम्-तृतीया, नमः-चतुर्थी, बहिः-पञ्चमी, उपरि/अधः-षष्ठी
- ✓अयादि, पूर्वरूप, श्चुत्व, जश्त्व, अनुस्वार, परसवर्ण सन्धि और णत्व-विधान के नियम व उदाहरण
👨🏫 Teaching Tips
- →'हृ' धातु के साथ पाँच उपसर्ग लगाकर (प्रहार, आहार, संहार, विहार, परिहार) अर्थ-परिवर्तन का खेल कराएँ
- →एक ही धातु के चार रूप (क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्तवतु) पत्तियों पर लिखकर 'धातु-वृक्ष' बनवाएँ
- →दो वाक्य जोड़कर क्त्वा-वाक्य बनाने का अभ्यास कराएँ – 'बालकः पठति। बालकः लिखति।' → 'बालकः पठित्वा लिखति।'
- →कारक-श्लोक 'कर्ता कर्म च करणं…' को कंठस्थ कराएँ और हर कारक का एक वाक्य छात्र स्वयं बनाएँ
- →उपपद-पदों (सह, नमः, बहिः, उपरि) के कार्ड बनाकर सही विभक्ति से मिलान कराएँ
- →सन्धि के नियम रंगीन चार्ट पर 'पूर्व-वर्ण + पर-वर्ण ⇒ परिणाम' रूप में लगाएँ
- →णत्व-विधान के लिए 'रामायणम्', 'प्रणमति' जैसे शब्द जोर से बोलकर 'न' से 'ण' बदलाव सुनवाएँ
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र २२ उपसर्ग गिना सकते हैं और एक उपसर्ग से अर्थ-परिवर्तन का उदाहरण दे सकते हैं?
- क्या छात्र क्त्वा और ल्यप् में अन्तर बताकर सही रूप (पठित्वा / सम्पठ्य) बना सकते हैं?
- क्या छात्र छह कारकों की विभक्तियाँ और उपपद-विभक्तियाँ सही लिख सकते हैं?
- क्या छात्र दिए गए शब्दों में सन्धि का नाम और नियम पहचान सकते हैं (जैसे जगदीशः – जश्त्व)?
Ask the AI tutor about Class 8 Sanskrit Chapter 14
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)”. Free — sign in with Google.
- Explain परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः) in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 8 Sanskrit Chapter 14 step by step
- Give me 5 important questions with answers from परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- Quiz me with 5 MCQs on परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- Make last-minute revision notes for Class 8 Sanskrit Chapter 14
- Explain परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः) with an everyday example
👩🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 8 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8
- 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
- 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- 5. गीता सुगीता कर्तव्या
- 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
- 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि