स मे प्रियः – Class 11 Sanskrit Chapter 10 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 10 of the NCERT Class 11 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 10: स मे प्रियः (वह मुझे प्रिय है)
पाठ-परिचय
स मे प्रियः पाठ श्रीमद्भगवद्गीता के बारहवें अध्याय (भक्तियोग) से संकलित है। इसमें भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुन (धनञ्जय) को बताते हैं कि कौन-सा भक्त उन्हें प्रिय है। अधिकांश श्लोकों का अन्त "यो मद्भक्तः स मे प्रियः" या "स च मे प्रियः" से होता है — इसी से पाठ का शीर्षक बना। पाठ में आदर्श मनुष्य के गुण — द्वेषहीनता, मैत्री, करुणा, क्षमा, सन्तोष, समता, अनासक्ति — बताए गए हैं।
पाठ-सार (प्रमुख श्लोक और अर्थ)
1. सर्वभूतहित में रत
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥
अर्थ: जो इन्द्रिय-समूह को भली-भाँति वश में करके सर्वत्र समान बुद्धि रखते हैं और सब प्राणियों के हित में लगे रहते हैं, वे मुझे ही प्राप्त होते हैं।
2. साधना की सीढ़ी
चेतः समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्। अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥
यदि मन को मुझमें स्थिर नहीं कर सकते तो अभ्यास-योग से मुझे पाने की इच्छा करो। अभ्यास में भी असमर्थ हो तो मेरे लिए कर्म करो (मत्कर्मपरमो भव); यह भी न कर सको तो सब कर्मों के फल का त्याग करो।
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥
अर्थ: अभ्यास से ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, ध्यान से कर्मफल-त्याग श्रेष्ठ है; और त्याग से तुरन्त शान्ति मिलती है।
क्रम याद रखें: अभ्यासः < ज्ञानम् < ध्यानम् < कर्मफलत्यागः → शान्तिः
यहाँ श्रीकृष्ण साधक की क्षमता के अनुसार क्रमिक मार्ग बताते हैं — जो ऊँचा मार्ग न अपना सके, उसके लिए सरल मार्ग है; किसी के लिए द्वार बन्द नहीं। अन्त में सबसे सुलभ और सबसे फलदायी साधन कर्मफल-त्याग बताया गया है, क्योंकि उससे तुरन्त शान्ति मिलती है।
3. प्रिय भक्त के गुण
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥
अर्थ: जो सब प्राणियों से द्वेष नहीं करता, सबका मित्र और दयालु है, ममता और अहंकार से रहित है, सुख-दुःख में सम और क्षमाशील है —
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥
— जो सदा सन्तुष्ट, योगी, संयमी, दृढ़ निश्चय वाला है और जिसने मन-बुद्धि मुझे अर्पित कर दी है, वह मेरा भक्त मुझे प्रिय है।
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥
अर्थ: जिससे संसार उद्विग्न नहीं होता और जो संसार से उद्विग्न नहीं होता, जो हर्ष, अमर्ष (ईर्ष्या/क्रोध), भय और उद्वेग से मुक्त है, वह मुझे प्रिय है।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥
— जो अपेक्षा-रहित, पवित्र, कुशल, पक्षपात-रहित, व्यथा-रहित और सब (स्वार्थपूर्ण) आरम्भों का त्यागी है।
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः॥
4. समत्व का आदर्श
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः॥
अर्थ: जो शत्रु-मित्र, मान-अपमान, सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख में सम है, आसक्ति-रहित है, निन्दा-स्तुति को समान मानता है, मननशील है, जो कुछ मिले उसी में सन्तुष्ट है, जिसका कोई नियत घर (आसक्ति का ठिकाना) नहीं, और जिसकी बुद्धि स्थिर है — ऐसा भक्तिमान् मनुष्य मुझे प्रिय है।
पाठ का सन्देश
इन श्लोकों में भक्ति का अर्थ केवल पूजा-पाठ नहीं, बल्कि चरित्र है। जो मनुष्य सबके प्रति मैत्री और करुणा रखता है, किसी को कष्ट नहीं देता, स्वयं भी परिस्थितियों से विचलित नहीं होता, और सफलता-असफलता में सन्तुलित रहता है — वही सच्चा भक्त है। यह आदर्श विद्यार्थी-जीवन के लिए भी उपयोगी है: परीक्षा के परिणाम, प्रशंसा या आलोचना में सम रहना, और कर्म करते हुए फल की चिन्ता से मुक्त रहना मानसिक शान्ति का मार्ग है।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु (अभ्यास से)
समास
प्रकृति-प्रत्यय
सन्धि
परीक्षा हेतु
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓पाठ श्रीमद्भगवद्गीता के 12वें अध्याय (भक्तियोग) से है; श्रीकृष्ण प्रिय भक्त के लक्षण बताते हैं।
- ✓साधना-क्रम: अभ्यास से ज्ञान, ज्ञान से ध्यान, ध्यान से कर्मफलत्याग श्रेष्ठ है; त्याग से तुरन्त शान्ति मिलती है।
- ✓प्रिय भक्त द्वेषरहित, मित्र, करुणाशील, निर्मम, निरहङ्कार, क्षमाशील, सन्तुष्ट और दृढनिश्चयी होता है।
- ✓समत्व — शत्रु-मित्र, मान-अपमान, शीत-उष्ण, सुख-दुःख, निन्दा-स्तुति में सम रहना — भक्त का प्रधान गुण है।
- ✓पाठ में बहुव्रीहि समास (दृढनिश्चयः, अनिकेतः, गतव्यथः) और ल्यप्/तुमुन्/क्त प्रत्यय का विशेष अभ्यास है।
👨🏫 Teaching Tips
- →श्लोकों का शुद्ध उच्चारण और सस्वर पाठ कराएँ; अनुष्टुप् छन्द की लय पर ध्यान दिलाएँ।
- →'श्रेयो हि ज्ञानम्…' के क्रम को सीढ़ी-चित्र के रूप में श्यामपट पर बनाएँ।
- →प्रिय भक्त के गुणों की सूची बनवाकर प्रत्येक गुण का दैनिक जीवन से उदाहरण पूछें।
- →द्वन्द्व-युग्मों (शत्रु-मित्र, मान-अपमान, शीत-उष्ण) को अलग लिखवाकर समत्व की अवधारणा स्पष्ट करें।
- →बहुव्रीहि समास के विग्रह में 'यस्य सः' ढाँचे का बार-बार अभ्यास कराएँ।
- →श्लोक-अन्त्याक्षरी या गुण पहचानो खेल से पुनरावृत्ति कराएँ।
📋 Assessment Questions
- पाठः कस्मात् ग्रन्थात् कस्मात् अध्यायात् च सङ्कलितः?
- 'श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात्…' श्लोक के अनुसार श्रेष्ठता का क्रम लिखिए।
- भगवान् को प्रिय भक्त के पाँच गुण संस्कृत में लिखिए।
- दृढनिश्चयः, अनिकेतः, गतव्यथः का समास-विग्रह कीजिए।
- संनियम्य, समाधातुम्, सन्तुष्टः में प्रकृति-प्रत्यय अलग कीजिए।
Ask the AI tutor about Class 11 Sanskrit Chapter 10
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “स मे प्रियः”. Free — sign in with Google.
- Explain स मे प्रियः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 11 Sanskrit Chapter 10 step by step
- Give me 5 important questions with answers from स मे प्रियः
- Quiz me with 5 MCQs on स मे प्रियः
- Make last-minute revision notes for Class 11 Sanskrit Chapter 10
- Explain स मे प्रियः with an everyday example
👩🏫 Class 11 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 11 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR