सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः – Class 11 Sanskrit Chapter 7 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 7 of the NCERT Class 11 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 7: सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः (संगीत-प्रेमी सुब्बण्ण)
पाठ-परिचय
सप्तमः पाठः – सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः (संगीत-प्रेमी सुब्बण्ण)
यह पाठ कन्नड भाषा के प्रख्यात साहित्यकार मास्ति वेङ्कटेश अय्यङ्गार के उपन्यास 'सुब्बण्ण' के संस्कृत अनुवाद से संकलित है। संस्कृत अनुवादक हो. ना. वेङ्कटेश शर्मा हैं। उपन्यास का नायक सुब्बण्ण एक पुराणिक शास्त्री (पुराण-प्रवचन करने वाले विद्वान्) का पुत्र है। बचपन से ही उसकी संगीत में रुचि है और आगे चलकर वह महान् संगीतकार बनता है। इस अंश में उसके बचपन की एक घटना – राजभवन में राजा से भेंट – वर्णित है।
पाठ-सार
1. संगीत के प्रति स्वाभाविक रुचि
सुब्बण्णस्य सङ्गीते यः सहजाभिलाषः आसीत्, स एकदा राजभवने संवृत्तया सङ्गत्या पुनरधिकं दृढीबभूव।
अर्थ – सुब्बण्ण की संगीत में जो स्वाभाविक इच्छा थी, वह एक बार राजभवन में हुई एक घटना (संगति) से और भी दृढ़ हो गई।
2. राजभवन में पुराण-प्रवचन
3. बालक का विस्मय
पिता के पास बैठा सुब्बण्ण कथा सुनते हुए बीच-बीच में आश्चर्य से राजा को देखता रहा। राजा का सुन्दर मुख, मुख पर बड़ा तिलक और विशाल गालों की शोभा बढ़ाने वाली दाढ़ी-मूँछ (श्मश्रुकूर्चम्) – यह सब उसके विस्मय का कारण था। राजा ने भी बालक को दो-तीन बार (द्वित्रिवारम्) देखा और मन में सोचा – "चतुरोऽयं बालः" (यह बालक चतुर है)।
4. राजा और बालक का संवाद
5. राजा का पुरस्कार और आशीर्वाद
राजा बहुत प्रसन्न हुए। उन्होंने पुरस्कार के रूप में बालक को ताम्बूल (पान) सहित उत्तरीय वस्त्र (दुपट्टा) दिया और कहा –
हे वत्स! त्वं मेधाव्यसि, सुष्ठु सङ्गीतं शिक्षित्वा सम्यग्गातुं भवान् अभ्यस्यतु। इतोऽप्यधिकं पारितोषिकं भवते वयं दास्यामः।
अर्थ – हे वत्स! तुम बुद्धिमान् हो। अच्छी तरह संगीत सीखकर ठीक से गाने का अभ्यास करो। हम तुम्हें इससे भी अधिक पुरस्कार देंगे।
फिर शास्त्री से कहा – "कुमारः चतुरोऽस्ति, शिक्षणं सम्यक् क्रियताम्, प्रायः महाकुशलो भविष्यति।" (कुमार चतुर है, इसकी शिक्षा ठीक से कराइए, यह बहुत कुशल होगा।) इसके बाद शास्त्री और पुत्र घर लौट आए।
योग्यताविस्तार – 'कस्तूरीतिलकम्' श्लोक
कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षःस्थले कौस्तुभम्
नासाग्रे वरमौक्तिकं करतले वेणुः करे कङ्कणम्।
सर्वाङ्गे हरिचन्दनं सुललितं कण्ठे च मुक्तावली
गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः॥
इसमें श्रीकृष्ण (गोपालचूडामणि) के शृंगार का वर्णन है – माथे पर कस्तूरी का तिलक, छाती पर कौस्तुभ मणि, नाक में मोती, हाथ में बाँसुरी और कंगन, शरीर पर चन्दन, गले में मोतियों की माला।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
प्रत्यय (पाठ की टिप्पणी से)
लकार
समास
विशेषण-विशेष्य (अभ्यास)
परीक्षा हेतु
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓पाठ मास्ति वेङ्कटेश अय्यङ्गार के कन्नड उपन्यास 'सुब्बण्ण' के संस्कृत अनुवाद (हो. ना. वेङ्कटेश शर्मा) से है
- ✓पुराणिक शास्त्री के पुत्र सुब्बण्ण की संगीत-रुचि राजभवन की घटना से और दृढ़ हुई
- ✓बालक ने स्पष्ट कहा – 'अहं पुराणप्रवचनं न करोमि, सङ्गीतं गायामि' – और राजा ने पुरस्कार देकर प्रोत्साहित किया
- ✓गुण-ग्राहक राजा ने बालक की प्रतिभा पहचानी और पिता को उचित शिक्षा देने की सलाह दी
- ✓पाठ के ल्यप्/क्त/शानच्/क्तिन् प्रत्यय, लिट्-लङ्-लोट् लकार और समास
👨🏫 Teaching Tips
- →राजभवन की घटना को छोटे नाटक (शास्त्री, सुब्बण्ण, राजा, अन्तःपुर की स्त्रियाँ) के रूप में संस्कृत संवादों सहित अभिनीत कराएँ
- →'कस्तूरीतिलकम्' श्लोक का सस्वर गान कराएँ – योग्यताविस्तार यही सुझाता है
- →छात्रों से पूछें: क्या उन्होंने भी कभी अपने माता-पिता से अलग रुचि चुनी? – रुचि और प्रतिभा पर चर्चा
- →ल्यप् प्रत्यय वाले शब्द (समुपविश्य, अभिवीक्ष्य, सम्बोध्य) पाठ से ढुँढवाकर तालिका नहीं, सूची बनवाएँ
- →विशेषण-विशेष्य मिलान अभ्यास को कार्ड-खेल के रूप में कराएँ
- →राजा के चरित्र-गुणों (गुण-ग्राहकता, प्रोत्साहन) पर संस्कृत में दो-तीन वाक्य लिखवाएँ
- →कन्नड से संस्कृत अनुवाद – भारतीय भाषाओं के परस्पर आदान-प्रदान पर संक्षिप्त चर्चा करें
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र पाठ के मूल लेखक और संस्कृत अनुवादक बता सकते हैं?
- क्या वे घटनाओं का सही क्रम (शुक्लाम्बरधरम् → राजा का प्रश्न → श्रीराघवम् → पुरस्कार) बता सकते हैं?
- क्या वे 'अहं पुराणप्रवचनं न करोमि…' का आशय स्पष्ट कर सकते हैं?
- क्या वे गापयामास, संन्यवर्तेताम्, अभिवीक्ष्य का पद-परिचय दे सकते हैं?
- क्या वे विशेषणों को सही विशेष्यों से मिला सकते हैं?
Ask the AI tutor about Class 11 Sanskrit Chapter 7
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः”. Free — sign in with Google.
- Explain सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 11 Sanskrit Chapter 7 step by step
- Give me 5 important questions with answers from सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः
- Quiz me with 5 MCQs on सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः
- Make last-minute revision notes for Class 11 Sanskrit Chapter 7
- Explain सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः with an everyday example
👩🏫 Class 11 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 11 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR