सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) – Class 8 Sanskrit Chapter 10 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 10 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 10: सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) (अच्छे उद्देश्य के लिए त्याग श्रेष्ठ – पहला भाग)
पाठ-परिचय
दशमः पाठः – सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) (अच्छे उद्देश्य के लिए त्याग श्रेष्ठ है – पहला भाग)। यह पाठ प्रसिद्ध कथाग्रन्थ ‘हितोपदेशः’ से लिया गया है। संस्कृत कथा-साहित्य मनोरञ्जन के साथ जीवन के उपदेश और प्रेरणा देता है। इसमें राजा शूद्रक की सेवा में नियुक्त कर्तव्यनिष्ठ राजपुत्र वीरवर की कथा है, जो राजा और राष्ट्र की रक्षा के लिए अपने प्राण भी अर्पित करने को तैयार था। पाठ दो भागों में है; यह पहला भाग है।
पाठ-सार
वीरवर का आगमन
आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी ।
शोभावती नगरी में शूद्रक नाम का महापराक्रमी, अनेक शास्त्रों का ज्ञाता और पवित्र चरित्र वाला राजा रहता था। एक दिन वीरवर नाम का राजपुत्र आजीविका (वृत्ति) के लिए राजद्वार पर आया। उसके साथ पत्नी वेदरता, पुत्र शक्तिधर और पुत्री वीरवती थे।
द्वारपाल (प्रतिहार/दौवारिक) उसे राजा के पास ले गया। संवाद:
वीरवर प्रणाम करके चला गया। तब मन्त्री ने सलाह दी कि पहले चार दिन का वेतन देकर परीक्षा कर ली जाए कि यह वेतन उचित है या नहीं। मन्त्रियों के कहने पर राजा ने ताम्बूलदान (पान देकर) से वीरवर को नियुक्त किया।
वीरवर का आचरण
कृष्णचतुर्दशी की रात
एक बार कृष्णचतुर्दशी की आधी रात को राजा ने करुण रोने की आवाज़ सुनी।
राजा ने सोचा कि इस सूचीभेद्य (घने) अन्धकार में राजपुत्र को अकेले नहीं जाना चाहिए, इसलिए वह स्वयं तलवार लेकर छिपकर उसके पीछे गया। नगर के बाहर वीरवर ने दिव्य आभूषणों से सजी एक रोती हुई सुन्दरी देखी।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
(१) मुक्त पदविन्यास (वाक्यान्वय)
संस्कृत में पदों का क्रम बदला जा सकता है, अर्थ वही रहता है – रामः वनम् अगच्छत् / अगच्छत् रामः वनम् / वनम् अगच्छत् रामः। साहित्य में क्रम बदलकर वाक्य सुन्दर बनाया जाता है।
(२) भूतकाल के चार तरीके
(३) सन्धि-विच्छेद (पाठ से)
अभ्यास-संकेत
योग्यताविस्तर (संक्षेप)
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓हितोपदेश की वीरवर-कथा का पहला भाग – आगमन, नियुक्ति और राजलक्ष्मी से भेंट
- ✓वीरवर की कर्तव्यनिष्ठा और वेतन का बँटवारा (आधा देवों को, चौथाई दरिद्रों को, चौथाई पत्नी को)
- ✓संस्कृत का मुक्त पदविन्यास और अन्वय करने की विधि
- ✓भूतकाल के चार प्रयोग – लङ्, लट्+स्म, क्तवतु, क्त
- ✓पाठगत सन्धियों का विच्छेद – अथैकदा, कोऽपि, ततोऽसौ आदि
👨🏫 Teaching Tips
- →राजा-वीरवर संवाद (किं ते वर्तनम्? का ते सामग्री?) को कक्षा में नाटक रूप में करवाएँ
- →400 स्वर्णमुद्राओं का बँटवारा बोर्ड पर भिन्न/चित्र से दिखाएँ (200, 100, 100)
- →एक वाक्य के तीन-चार क्रम बनवाकर मुक्त पदविन्यास का खेल करवाएँ
- →भूतकाल के चार प्रयोगों की रंगीन तालिका (सूची रूप) पाठ के उदाहरणों से बनवाएँ
- →सन्धि-पत्तियाँ बनाकर समूहों में विच्छेद-प्रतियोगिता कराएँ
- →कथा को दूसरे भाग से पहले रोककर विद्यार्थियों से अनुमान लगवाएँ कि वीरवर क्या करेगा
- →जीमूतवाहन की कथा से ‘परोपकार’ पर चर्चा कराएँ
📋 Assessment Questions
- राजा शूद्रक कैसा राजा था? पाठ के विशेषण लिखिए।
- वीरवर अपने वेतन का उपयोग कैसे करता था?
- ‘इमौ बाहू, एष खड्गश्च’ – यह किसने, किस प्रश्न के उत्तर में कहा?
- राजलक्ष्मी ने राजा की दीर्घायु का क्या उपाय बताया?
- लङ्, क्तवतु और क्त प्रत्यय का पाठ से एक-एक उदाहरण दीजिए।
Ask the AI tutor about Class 8 Sanskrit Chapter 10
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)”. Free — sign in with Google.
- Explain सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 8 Sanskrit Chapter 10 step by step
- Give me 5 important questions with answers from सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Quiz me with 5 MCQs on सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- Make last-minute revision notes for Class 8 Sanskrit Chapter 10
- Explain सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) with an everyday example
👩🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 8 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8
- 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
- 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- 5. गीता सुगीता कर्तव्या
- 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
- 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि