TalentJR

परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि – Class 8 Sanskrit Chapter 15 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 15NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 15 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि (संज्ञा, सर्वनाम और संख्यावाची शब्दों के रूप)

परिचय

परिशिष्टम् २ – शब्दरूपाणि में इस कक्षा के पाठों में आए प्रमुख शब्दों के सातों विभक्तियों और सम्बोधन के रूप एकवचन, द्विवचन, बहुवचन में दिए गए हैं। इसमें चार प्रकार के शब्द हैं –

  • संज्ञा-शब्द – दधि, वारि, मधु, मरुत्, राजन्, आत्मन्, विद्वस्
  • शतृ-प्रत्ययान्त – गच्छत् (पुं), गच्छन्ती (स्त्री)
  • सर्वनाम – भवत्, भवती, यद् (तीनों लिंग), इदम् (तीनों लिंग)
  • विशेषण / संख्यावाची – कीदृश, कीदृशी; एक, द्वि, त्रि, चतुर्
  • रूप कैसे पढ़ें

    प्रत्येक पंक्ति का क्रम है – विभक्ति: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। पहले शब्द का अन्त (कारान्त) और लिंग पहचानिए – जैसे 'दधि – इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः'। फिर उसी प्रकार के अन्य शब्दों के रूप उसी ढाँचे पर बनते हैं।

    १. दधि – इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः

  • प्रथमा: दधि, दधिनी, दधीनि
  • द्वितीया: दधि, दधिनी, दधीनि
  • तृतीया: दध्ना, दधिभ्याम्, दधिभिः
  • चतुर्थी: दध्ने, दधिभ्याम्, दधिभ्यः
  • पञ्चमी: दध्नः, दधिभ्याम्, दधिभ्यः
  • षष्ठी: दध्नः, दध्नोः, दध्नाम्
  • सप्तमी: दध्नि / दधनि, दध्नोः, दधिषु
  • सम्बोधनम्: हे दधि / हे दधे, हे दधिनी, हे दधीनि
  • २. वारि – इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः

  • प्रथमा / द्वितीया: वारि, वारिणी, वारीणि
  • तृतीया: वारिणा, वारिभ्याम्, वारिभिः
  • चतुर्थी: वारिणे, वारिभ्याम्, वारिभ्यः
  • पञ्चमी / षष्ठी (एकवचन): वारिणः
  • षष्ठी: वारिणः, वारिणोः, वारीणाम्
  • सप्तमी: वारिणि, वारिणोः, वारिषु
  • सम्बोधनम्: हे वारि / हे वारे, हे वारिणी, हे वारीणि
  • ध्यान दें – 'वारि' में र होने से णत्व होता है (वारिणी, वारिणा), 'दधि' में नहीं (दधिनी)।

    ३. मधु – उकारान्तः नपुंसकलिङ्गः

  • प्रथमा / द्वितीया: मधु, मधुनी, मधूनि
  • तृतीया: मधुना, मधुभ्याम्, मधुभिः
  • चतुर्थी: मधुने, मधुभ्याम्, मधुभ्यः
  • पञ्चमी: मधुनः, मधुभ्याम्, मधुभ्यः
  • षष्ठी: मधुनः, मधुनोः, मधूनाम्
  • सप्तमी: मधुनि, मधुनोः, मधुषु
  • सम्बोधनम्: हे मधु / हे मधो, हे मधुनी, हे मधूनि
  • ४. मरुत् – तकारान्तः पुंलिङ्गः

  • प्रथमा: मरुत्, मरुतौ, मरुतः
  • द्वितीया: मरुतम्, मरुतौ, मरुतः
  • तृतीया: मरुता, मरुद्भ्याम्, मरुद्भिः
  • चतुर्थी: मरुते, मरुद्भ्याम्, मरुद्भ्यः
  • षष्ठी: मरुतः, मरुतोः, मरुताम्
  • सप्तमी: मरुति, मरुतोः, मरुत्सु
  • ५. राजन् और आत्मन् – नकारान्तः पुंलिङ्गः

    राजन्

  • प्रथमा: राजा, राजानौ, राजानः
  • द्वितीया: राजानम्, राजानौ, राज्ञः
  • तृतीया: राज्ञा, राजभ्याम्, राजभिः
  • चतुर्थी: राज्ञे, राजभ्याम्, राजभ्यः
  • षष्ठी: राज्ञः, राज्ञोः, राज्ञाम्
  • सप्तमी: राज्ञि / राजनि, राज्ञोः, राजसु
  • सम्बोधनम्: हे राजन्, हे राजानौ, हे राजानः
  • आत्मन्

  • प्रथमा: आत्मा, आत्मानौ, आत्मानः
  • द्वितीया: आत्मानम्, आत्मानौ, आत्मनः
  • तृतीया: आत्मना, आत्मभ्याम्, आत्मभिः
  • षष्ठी: आत्मनः, आत्मनोः, आत्मनाम्
  • सप्तमी: आत्मनि, आत्मनोः, आत्मसु
  • सम्बोधनम्: हे आत्मन्
  • ६. विद्वस् – सकारान्तः पुंलिङ्गः

  • प्रथमा: विद्वान्, विद्वांसौ, विद्वांसः
  • द्वितीया: विद्वांसम्, विद्वांसौ, विदुषः
  • तृतीया: विदुषा, विद्वद्भ्याम्, विद्वद्भिः
  • षष्ठी: विदुषः, विदुषोः, विदुषाम्
  • सप्तमी: विदुषि, विदुषोः, विद्वत्सु
  • सम्बोधनम्: हे विद्वन्
  • ७. शतृ-प्रत्ययान्त – गच्छत् / गच्छन्ती

    गच्छत् (पुं) – प्रथमा: गच्छन्, गच्छन्तौ, गच्छन्तः; द्वितीया: गच्छन्तम्, गच्छन्तौ, गच्छतः; तृतीया: गच्छता; सप्तमी: गच्छति, गच्छतोः, गच्छत्सु; सम्बोधन: हे गच्छन्।

    गच्छन्ती (स्त्री) – प्रथमा: गच्छन्ती, गच्छन्त्यौ, गच्छन्त्यः; द्वितीया: गच्छन्तीम्, गच्छन्त्यौ, गच्छन्तीः; षष्ठी: गच्छन्त्याः, गच्छन्त्योः, गच्छन्तीनाम्; सम्बोधन: हे गच्छन्ति।

    ८. सर्वनाम

    भवत् (पुं) – भवान्, भवन्तौ, भवन्तः; द्वितीया: भवन्तम्, भवन्तौ, भवतः; तृतीया: भवता, भवद्भ्याम्, भवद्भिः; षष्ठी: भवतः, भवतोः, भवताम्।

    भवती (स्त्री) – भवती, भवत्यौ, भवत्यः; तृतीया: भवत्या; चतुर्थी: भवत्यै; षष्ठी: भवत्याः, भवत्योः, भवतीनाम्।

    यद् – पुं: यः, यौ, ये; स्त्री: या, ये, याः; नपुं: यत्, ये, यानि। षष्ठी पुं: यस्य, ययोः, येषाम्; स्त्री: यस्याः, ययोः, यासाम्।

    इदम् – पुं: अयम्, इमौ, इमे; स्त्री: इयम्, इमे, इमाः; नपुं: इदम्, इमे, इमानि। तृतीया पुं: अनेन, आभ्याम्, एभिः; सप्तमी पुं: अस्मिन्, अनयोः, एषु।

    ९. विशेषण और संख्या

    कीदृश (पुं) – कीदृशः, कीदृशौ, कीदृशाः (राम-शब्द जैसे); कीदृशी (स्त्री) – कीदृशी, कीदृश्यौ, कीदृश्यः (नदी-शब्द जैसे)।

  • एक – नित्य एकवचन: एकः (पुं), एका (स्त्री), एकम् (नपुं); षष्ठी: एकस्य, एकस्याः, एकस्य
  • द्वि – नित्य द्विवचन: द्वौ (पुं), द्वे (स्त्री), द्वे (नपुं); तृतीया-चतुर्थी-पञ्चमी: द्वाभ्याम्; षष्ठी-सप्तमी: द्वयोः
  • त्रि – नित्य बहुवचन: त्रयः, तिस्रः, त्रीणि; षष्ठी: त्रयाणाम्, तिसृणाम्, त्रयाणाम्
  • चतुर् – चत्वारः, चतस्रः, चत्वारि; षष्ठी: चतुर्णाम्, चतसृणाम्, चतुर्णाम्
  • सामान्य भूलें

  • नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा-द्वितीया अलग समझना – दधि, वारि, मधु में दोनों एक-समान हैं।
  • राजन् की द्वितीया बहुवचन 'राजानः' लिखना – सही है राज्ञः।
  • विद्वस् की द्वितीया बहुवचन 'विद्वांसः' लिखना – सही है विदुषः।
  • 'त्रि' के स्त्रीलिंग को 'त्रयः' लिखना – स्त्रीलिंग में तिस्रः, षष्ठी में तिसृणाम्।
  • 'इदम्' के स्त्रीलिंग प्रथमा को 'इदम्' लिखना – स्त्रीलिंग में इयम्, पुंलिंग में अयम्।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓रूप-तालिका पढ़ने का क्रम: विभक्ति – एकवचन, द्विवचन, बहुवचन; पहले कारान्त और लिंग पहचानें
    • ✓इकारान्त/उकारान्त नपुंसकलिङ्ग (दधि, वारि, मधु) में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं
    • ✓नकारान्त (राजन्, आत्मन्) और सकारान्त (विद्वस्) शब्दों में द्वितीया बहुवचन से रूप बदलते हैं – राज्ञः, विदुषः
    • ✓सर्वनाम भवत्/भवती, यद् और इदम् के तीनों लिंगों के रूप अलग-अलग होते हैं
    • ✓संख्या: एक (नित्य एकवचन), द्वि (नित्य द्विवचन), त्रि व चतुर् (नित्य बहुवचन), स्त्रीलिंग में तिस्रः, चतस्रः

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →हर शब्द का 'कारान्त + लिंग' कार्ड बनाकर छात्र पहले पहचानें, फिर रूप बोलें
    • →दधि और वारि की तालिका साथ रखकर 'न' और 'ण' का अन्तर (णत्व) दिखाएँ
    • →राजन् के रूपों को कक्षा में समूह-गान की तरह लयबद्ध पढ़वाएँ
    • →वाक्य-निर्माण: 'यः … सः' और 'अयम्/इयम्/इदम्' से तीनों लिंगों के वाक्य छात्र बनाएँ
    • →संख्यावाची शब्दों के लिए कक्षा की वस्तुएँ गिनवाएँ – 'त्रयः बालकाः', 'तिस्रः बालिकाः', 'त्रीणि पुस्तकानि'
    • →रूप-बिंगो खेल: शिक्षक विभक्ति-वचन बोले, छात्र कार्ड पर सही रूप काटें
    • →गलत रूपों वाली सूची देकर छात्रों से संशोधन कराएँ (राजानः → राज्ञः)

    📋 Assessment Questions

    1. क्या छात्र दिए गए शब्द का कारान्त और लिंग बता सकते हैं?
    2. क्या छात्र राजन्, विद्वस्, मधु के किसी भी विभक्ति-वचन का रूप सही लिख सकते हैं?
    3. क्या छात्र यद् और इदम् के तीनों लिंगों के प्रथमा रूप बता सकते हैं?
    4. क्या छात्र त्रि और चतुर् के स्त्रीलिंग रूप (तिस्रः, चतस्रः) वाक्य में प्रयोग कर सकते हैं?

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि