परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि – Class 8 Sanskrit Chapter 16 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 16 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि (परस्मैपद और आत्मनेपद – पाँच लकार)
परिचय
परिशिष्टम् ३ – धातुरूपाणि में क्रियापदों के रूप पाँच लकारों में दिए गए हैं –
परस्मैपदी धातु – भू, गम्, पा, नी, स्था, दृश्, इष्
आत्मनेपदी धातु – सेव्, लभ्
रूप कैसे पढ़ें
हर तालिका में तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और तीन वचन हैं। कर्ता के अनुसार –
उदाहरण – सः भवति, तौ भवतः, ते भवन्ति; त्वं भवसि, युवां भवथः, यूयं भवथ; अहं भवामि, आवां भवावः, वयं भवामः।
परस्मैपदम्
लट्-लकारः (वर्तमानकालः) – 'भू' धातु
अन्य धातुओं के प्रथमपुरुष एकवचन – गच्छति (गम्), पिबति (पा), नयति (नी), तिष्ठति (स्था), पश्यति (दृश्), इच्छति (इष्)।
लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः) – 'भू' धातु
अन्य – गमिष्यति (गम्), पास्यति (पा), नेष्यति (नी), स्थास्यति (स्था), द्रक्ष्यति (दृश्), एषिष्यति (इष्)।
लङ्-लकारः (भूतकालः) – 'भू' धातु
अन्य – अगच्छत्, अपिबत्, अनयत्, अतिष्ठत्, अपश्यत्, ऐच्छत् (इष् – 'अ' + 'इ' मिलकर 'ऐ')।
लोट्-लकारः (आज्ञार्थकः) – 'भू' धातु
अन्य मध्यमपुरुष एकवचन – गच्छ, पिब, नय, तिष्ठ, पश्य, इच्छ।
विधिलिङ्-लकारः (विध्यर्थकः) – 'भू' धातु
अन्य – गच्छेत्, पिबेत्, नयेत्, तिष्ठेत्, पश्येत्, इच्छेत्।
आत्मनेपदम्
लट् – 'सेव्' धातु
'लभ्' – लभते, लभेते, लभन्ते; लभसे, लभेथे, लभध्वे; लभे, लभावहे, लभामहे।
लृट् – सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते … सेविष्ये; 'लभ्' – लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते … लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे
लङ् – असेवत, असेवेताम्, असेवन्त; असेवथाः, असेवेथाम्, असेवध्वम्; असेवे, असेवावहि, असेवामहि
'लभ्' – अलभत, अलभेताम्, अलभन्त … अलभे, अलभावहि, अलभामहि
लोट् – सेवताम्, सेवेताम्, सेवन्ताम्; सेवस्व, सेवेथाम्, सेवध्वम्; सेवै, सेवावहै, सेवामहै
'लभ्' – लभताम् … लभस्व … लभै, लभावहै, लभामहै
विधिलिङ् – सेवेत, सेवेयाताम्, सेवेरन्; सेवेथाः, सेवेयाथाम्, सेवेध्वम्; सेवेय, सेवेवहि, सेवेमहि
'लभ्' – लभेत, लभेयाताम्, लभेरन् … लभेय, लभेवहि, लभेमहि
'गम्' धातु – पाँचों लकार (पूरे रूप)
वाक्य-परिवर्तन का अभ्यास
एक ही वाक्य पाँचों लकारों में –
पुरुष बदलने पर क्रिया भी बदलती है –
पहचान के सूत्र (Memory Tips)
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓पाँच लकार: लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (विधि/चाहिए)
- ✓परस्मैपदी धातु – भू, गम्, पा, नी, स्था, दृश्, इष्; आत्मनेपदी – सेव्, लभ्
- ✓पुरुष-वचन के अनुसार कर्ता: सः/तौ/ते, त्वम्/युवाम्/यूयम्, अहम्/आवाम्/वयम्
- ✓लकार पहचान: लृट् में स्य/ष्य, लङ् में आरम्भ में 'अ', विधिलिङ् में 'ए'
- ✓विशेष रूप: ऐच्छत्, द्रक्ष्यति, नेष्यति, लप्स्यते, भवेयुः, सेवेरन्
👨🏫 Teaching Tips
- →'भू' धातु की पाँचों लकारों की तालिका दीवार-चार्ट पर लगाएँ और रोज़ एक लकार का सस्वर पाठ कराएँ
- →कर्ता-कार्ड (सः, त्वम्, वयम्…) और धातु-कार्ड मिलाकर छात्रों से तत्काल सही रूप बुलवाएँ
- →एक ही वाक्य को पाँचों लकारों में बदलवाएँ – 'सः गृहं गच्छति / गमिष्यति / अगच्छत् / गच्छतु / गच्छेत्'
- →लोट् लकार के लिए कक्षा में आदेश-खेल – 'पश्य', 'तिष्ठ', 'पिब जलम्'
- →विधिलिङ् के लिए 'छात्रः प्रतिदिनं पठेत्' जैसे नैतिक वाक्य लिखवाएँ
- →परस्मैपद और आत्मनेपद के अन्तों (ति/ते, सि/से, मि/ए) की तुलना-सूची बनवाएँ
- →विशेष रूपों (ऐच्छत्, द्रक्ष्यति, लप्स्यते) के फ्लैश-कार्ड बनाकर बार-बार दोहराएँ
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र दिए गए रूप का लकार, पुरुष और वचन पहचान सकते हैं?
- क्या छात्र किसी वाक्य को भूतकाल (लङ्) और भविष्यत्काल (लृट्) में बदल सकते हैं?
- क्या छात्र परस्मैपद और आत्मनेपद के रूपों में अन्तर बता सकते हैं?
- क्या छात्र 'इष्', 'दृश्', 'लभ्' के विशेष रूप सही लिख सकते हैं?
Ask the AI tutor about Class 8 Sanskrit Chapter 16
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि”. Free — sign in with Google.
- Explain परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 8 Sanskrit Chapter 16 step by step
- Give me 5 important questions with answers from परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि
- Quiz me with 5 MCQs on परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि
- Make last-minute revision notes for Class 8 Sanskrit Chapter 16
- Explain परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि with an everyday example
👩🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 8 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8
- 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
- 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- 5. गीता सुगीता कर्तव्या
- 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
- 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि