TalentJR

परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि – Class 8 Sanskrit Chapter 16 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 16NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 16 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि (परस्मैपद और आत्मनेपद – पाँच लकार)

परिचय

परिशिष्टम् ३ – धातुरूपाणि में क्रियापदों के रूप पाँच लकारों में दिए गए हैं –

  • लट्-लकारः (वर्तमानकालः)
  • लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः)
  • लङ्-लकारः (भूतकालः)
  • लोट्-लकारः (आज्ञार्थकः)
  • विधिलिङ्-लकारः (विध्यर्थकः – 'चाहिए')
  • परस्मैपदी धातु – भू, गम्, पा, नी, स्था, दृश्, इष्

    आत्मनेपदी धातु – सेव्, लभ्

    रूप कैसे पढ़ें

    हर तालिका में तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और तीन वचन हैं। कर्ता के अनुसार –

  • प्रथमपुरुषः – सः / तौ / ते
  • मध्यमपुरुषः – त्वम् / युवाम् / यूयम्
  • उत्तमपुरुषः – अहम् / आवाम् / वयम्
  • उदाहरण – सः भवति, तौ भवतः, ते भवन्ति; त्वं भवसि, युवां भवथः, यूयं भवथ; अहं भवामि, आवां भवावः, वयं भवामः।

    परस्मैपदम्

    लट्-लकारः (वर्तमानकालः) – 'भू' धातु

  • प्रथमपुरुषः: भवति, भवतः, भवन्ति
  • मध्यमपुरुषः: भवसि, भवथः, भवथ
  • उत्तमपुरुषः: भवामि, भवावः, भवामः
  • अन्य धातुओं के प्रथमपुरुष एकवचन – गच्छति (गम्), पिबति (पा), नयति (नी), तिष्ठति (स्था), पश्यति (दृश्), इच्छति (इष्)।

    लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः) – 'भू' धातु

  • प्रथमपुरुषः: भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति
  • मध्यमपुरुषः: भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ
  • उत्तमपुरुषः: भविष्यामि, भविष्यावः, भविष्यामः
  • अन्य – गमिष्यति (गम्), पास्यति (पा), नेष्यति (नी), स्थास्यति (स्था), द्रक्ष्यति (दृश्), एषिष्यति (इष्)।

    लङ्-लकारः (भूतकालः) – 'भू' धातु

  • प्रथमपुरुषः: अभवत्, अभवताम्, अभवन्
  • मध्यमपुरुषः: अभवः, अभवतम्, अभवत
  • उत्तमपुरुषः: अभवम्, अभवाव, अभवाम
  • अन्य – अगच्छत्, अपिबत्, अनयत्, अतिष्ठत्, अपश्यत्, ऐच्छत् (इष् – 'अ' + 'इ' मिलकर 'ऐ')।

    लोट्-लकारः (आज्ञार्थकः) – 'भू' धातु

  • प्रथमपुरुषः: भवतु, भवताम्, भवन्तु
  • मध्यमपुरुषः: भव, भवतम्, भवत
  • उत्तमपुरुषः: भवानि, भवाव, भवाम
  • अन्य मध्यमपुरुष एकवचन – गच्छ, पिब, नय, तिष्ठ, पश्य, इच्छ।

    विधिलिङ्-लकारः (विध्यर्थकः) – 'भू' धातु

  • प्रथमपुरुषः: भवेत्, भवेताम्, भवेयुः
  • मध्यमपुरुषः: भवेः, भवेतम्, भवेत
  • उत्तमपुरुषः: भवेयम्, भवेव, भवेम
  • अन्य – गच्छेत्, पिबेत्, नयेत्, तिष्ठेत्, पश्येत्, इच्छेत्।

    आत्मनेपदम्

    लट् – 'सेव्' धातु

  • प्रथमपुरुषः: सेवते, सेवेते, सेवन्ते
  • मध्यमपुरुषः: सेवसे, सेवेथे, सेवध्वे
  • उत्तमपुरुषः: सेवे, सेवावहे, सेवामहे
  • 'लभ्' – लभते, लभेते, लभन्ते; लभसे, लभेथे, लभध्वे; लभे, लभावहे, लभामहे।

    लृट् – सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते … सेविष्ये; 'लभ्' – लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते … लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे

    लङ् – असेवत, असेवेताम्, असेवन्त; असेवथाः, असेवेथाम्, असेवध्वम्; असेवे, असेवावहि, असेवामहि

    'लभ्' – अलभत, अलभेताम्, अलभन्त … अलभे, अलभावहि, अलभामहि

    लोट् – सेवताम्, सेवेताम्, सेवन्ताम्; सेवस्व, सेवेथाम्, सेवध्वम्; सेवै, सेवावहै, सेवामहै

    'लभ्' – लभताम् … लभस्व … लभै, लभावहै, लभामहै

    विधिलिङ् – सेवेत, सेवेयाताम्, सेवेरन्; सेवेथाः, सेवेयाथाम्, सेवेध्वम्; सेवेय, सेवेवहि, सेवेमहि

    'लभ्' – लभेत, लभेयाताम्, लभेरन् … लभेय, लभेवहि, लभेमहि

    'गम्' धातु – पाँचों लकार (पूरे रूप)

  • लट्: गच्छति, गच्छतः, गच्छन्ति; गच्छसि, गच्छथः, गच्छथ; गच्छामि, गच्छावः, गच्छामः
  • लृट्: गमिष्यति, गमिष्यतः, गमिष्यन्ति; गमिष्यसि, गमिष्यथः, गमिष्यथ; गमिष्यामि, गमिष्यावः, गमिष्यामः
  • लङ्: अगच्छत्, अगच्छताम्, अगच्छन्; अगच्छः, अगच्छतम्, अगच्छत; अगच्छम्, अगच्छाव, अगच्छाम
  • लोट्: गच्छतु, गच्छताम्, गच्छन्तु; गच्छ, गच्छतम्, गच्छत; गच्छानि, गच्छाव, गच्छाम
  • विधिलिङ्: गच्छेत्, गच्छेताम्, गच्छेयुः; गच्छेः, गच्छेतम्, गच्छेत; गच्छेयम्, गच्छेव, गच्छेम
  • वाक्य-परिवर्तन का अभ्यास

    एक ही वाक्य पाँचों लकारों में –

  • लट्: छात्रः विद्यालयं गच्छति। (छात्र विद्यालय जाता है।)
  • लृट्: छात्रः विद्यालयं गमिष्यति। (जाएगा।)
  • लङ्: छात्रः विद्यालयम् अगच्छत्। (गया।)
  • लोट्: छात्रः विद्यालयं गच्छतु। (जाए।)
  • विधिलिङ्: छात्रः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छेत्। (जाना चाहिए।)
  • पुरुष बदलने पर क्रिया भी बदलती है –

  • त्वं जलं पिबसि (लट्) → त्वं जलं पिब (लोट्)
  • वयं चित्रं पश्यामः (लट्) → वयं चित्रम् अपश्याम (लङ्)
  • सः गुरुं सेवते (लट्) → सः गुरुं सेविष्यते (लृट्)
  • अहं फलं लभे (लट्) → अहं फलम् अलभे (लङ्)
  • पहचान के सूत्र (Memory Tips)

  • लृट् में प्रायः 'स्य / ष्य' – भविष्यति, पास्यति, लप्स्यते।
  • लङ् में धातु से पहले 'अ' – अभवत्, अगच्छत्, अलभत।
  • लोट् प्रथमपुरुष एकवचन में 'तु' (परस्मैपद) या 'ताम्' (आत्मनेपद)।
  • विधिलिङ् में 'ए' – भवेत्, लभेत, प्रथमपुरुष बहुवचन में भवेयुः / लभेरन्।
  • आत्मनेपद लट् के अन्त: ते, एते, अन्ते; से, एथे, ध्वे; ए, आवहे, आमहे।
  • सामान्य भूलें

  • लङ् में 'अ' भूल जाना – 'भवत्' नहीं, अभवत्।
  • 'इष्' के लङ् को 'अइच्छत्' लिखना – सही है ऐच्छत्।
  • 'दृश्' के लृट् को 'दृशिष्यति' लिखना – सही है द्रक्ष्यति।
  • 'लभ्' के लृट् को 'लभिष्यते' लिखना – सही है लप्स्यते।
  • लोट् मध्यमपुरुष एकवचन में 'भवतु' लिखना – सही है भव (भवतु प्रथमपुरुष है)।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓पाँच लकार: लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (विधि/चाहिए)
    • ✓परस्मैपदी धातु – भू, गम्, पा, नी, स्था, दृश्, इष्; आत्मनेपदी – सेव्, लभ्
    • ✓पुरुष-वचन के अनुसार कर्ता: सः/तौ/ते, त्वम्/युवाम्/यूयम्, अहम्/आवाम्/वयम्
    • ✓लकार पहचान: लृट् में स्य/ष्य, लङ् में आरम्भ में 'अ', विधिलिङ् में 'ए'
    • ✓विशेष रूप: ऐच्छत्, द्रक्ष्यति, नेष्यति, लप्स्यते, भवेयुः, सेवेरन्

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →'भू' धातु की पाँचों लकारों की तालिका दीवार-चार्ट पर लगाएँ और रोज़ एक लकार का सस्वर पाठ कराएँ
    • →कर्ता-कार्ड (सः, त्वम्, वयम्…) और धातु-कार्ड मिलाकर छात्रों से तत्काल सही रूप बुलवाएँ
    • →एक ही वाक्य को पाँचों लकारों में बदलवाएँ – 'सः गृहं गच्छति / गमिष्यति / अगच्छत् / गच्छतु / गच्छेत्'
    • →लोट् लकार के लिए कक्षा में आदेश-खेल – 'पश्य', 'तिष्ठ', 'पिब जलम्'
    • →विधिलिङ् के लिए 'छात्रः प्रतिदिनं पठेत्' जैसे नैतिक वाक्य लिखवाएँ
    • →परस्मैपद और आत्मनेपद के अन्तों (ति/ते, सि/से, मि/ए) की तुलना-सूची बनवाएँ
    • →विशेष रूपों (ऐच्छत्, द्रक्ष्यति, लप्स्यते) के फ्लैश-कार्ड बनाकर बार-बार दोहराएँ

    📋 Assessment Questions

    1. क्या छात्र दिए गए रूप का लकार, पुरुष और वचन पहचान सकते हैं?
    2. क्या छात्र किसी वाक्य को भूतकाल (लङ्) और भविष्यत्काल (लृट्) में बदल सकते हैं?
    3. क्या छात्र परस्मैपद और आत्मनेपद के रूपों में अन्तर बता सकते हैं?
    4. क्या छात्र 'इष्', 'दृश्', 'लभ्' के विशेष रूप सही लिख सकते हैं?

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि