TalentJR

डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् – Class 8 Sanskrit Chapter 6 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 6NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 6 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

पाठ 6: डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् (डिजिटल भारत – युग का परिवर्तन)

पाठ-परिचय

षष्ठः पाठः – डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् (डिजिटल भारत – युग का परिवर्तन)

भारत केवल संस्कृति में ही समृद्ध नहीं, नए आविष्कारों से भी यश पाता है। आज पूरे विश्व में 'डिजिटल भारत' की चर्चा है — एक बटन (पिञ्ज) दबाने से नागरिक-सुविधाएँ मिल जाती हैं। यह पाठ एक संवाद है: अध्यापक छात्रों को नई दिल्ली के प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय ले जाते हैं, फिर कक्षा में डिजिटल भारत पर चर्चा होती है।

पाठ-सार

सङ्ग्रहालय में क्या देखा?

  • छात्र: हॉलोग्राम के द्वारा प्रधानमन्त्री का भाषण सुनाई और दिखाई देता है — जैसे वे सामने बैठे हों।
  • यशिका: हॉलोग्राम से दिवंगत नेता भी जीवित-से दिखते हैं।
  • अथर्वः: वर्धिता-वास्तविकता (AR) और आभासीया-वास्तविकता (VR) के उपकरण — इनसे ऐतिहासिक घटनाएँ प्रत्यक्ष-सी अनुभव होती हैं; स्वतन्त्रता-संग्राम देखकर पूर्वजों के संघर्ष का ज्ञान होता है।
  • भास्करः: कृत्रिमबुद्धि (AI) आधारित संवादयन्त्र, जो हर प्रश्न का उत्तर देता है।
  • वेदिका: डिजिटल-प्रक्षेपण-चलच्चित्र, जिसमें पूरे भारत की विकास-यात्रा दिखाई गई।
  • दैनिक जीवन में डिजिटल भारत

  • यशिका — डिजि-लॉकर का उपयोग करती है; उसका आधारपत्र और विद्यालय का प्रमाणपत्र उसमें सुरक्षित है।
  • अथर्वः — उसके माता-पिता फ़ास्टॅग से राजमार्ग पर मार्गशुल्क का स्वचालित, शीघ्र संग्रह कराते हैं।
  • भास्करः — यूपीआय् (UPI) से माता-पिता उसे तुरन्त धन भेज सकते हैं।
  • वित्तीय समावेशन: यूपीआय्, रूपे-कार्ड्, जनधनयोजना; मुद्रारहित विनिमय में भारत विश्व में अग्रणी है।
  • डिजिटल-शासन: डिजी-लॉकर; ई-शासन पटल उमङ्ग् (UMANG), माय्-गव् (My-Gov), जेम् (GeM); टीकाकरण-पंजीकरण के लिए कोविन् (COWIN)।
  • शिक्षा: दीक्षा (DIKSHA), स्वयम् (SWAYAM), स्वयं-प्रभा, ई-पाठशाला, भारतीय राष्ट्रिय डिजिटल पुस्तकालय, निष्ठा (NISHTHA), पीएम् ई-विद्या।
  • कृषि: ई-नाम् (e-NAM), पीएम्-किसान् अनुप्रयोग, ड्रोन-प्रौद्योगिकी।
  • वाणिज्य: ऑनलाइन (आभासीय) विक्रय और आशु-प्रतिक्रिया-कूट (QR Code) से विनिमय।
  • गाँवों की समस्या: श्रेया बताती है कि सरकार इंटरनेट (अन्तर्जाल) का विस्तार कर रही है, जिससे गाँवों में भी तेज़ नेटवर्क मिलेगा।
  • साङ्गणिक-सुरक्षा (साइबर सुरक्षा): लोग प्रायः लोभ या भय के कारण साइबर अपराध के शिकार होते हैं — जागरूकता ज़रूरी है।
  • अन्त में सब मिलकर गाते हैं —

    सर्वं विकसितं भाति डिजिटल-भारतेऽधुना ।
    जीवनस्य च सौकर्यं सहसा लभते जनः ॥

    (आज डिजिटल भारत में सब कुछ विकसित दिखता है; मनुष्य जीवन की सुविधा सहज ही पा लेता है।)

    भारतीय ज्ञानपरम्परा: पिङ्गलाचार्य के छन्दःशास्त्र में द्वि-आधारी (Binary) संख्या-व्यवस्था; आर्यभट की दशमलव-विधि और स्थानमान-गणना आधुनिक संगणक-गणना का मूल आधार हैं।

    शब्दार्थ

  • सङ्ग्रहालयः – संग्रहालय (Museum)
  • हॉलोग्राम् – त्रिविम प्रतिमूर्ति
  • वर्धिता वास्तविकता – संवर्धित वास्तविकता (AR)
  • आभासीया वास्तविकता – आभासी वास्तविकता (VR)
  • कृत्रिमबुद्धिः – कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
  • प्रौद्योगिकी – तन्त्रज्ञान, तकनीक
  • उत्सुकता – जिज्ञासा
  • अन्तर्जालम् – इंटरनेट
  • आशुप्रतिक्रियाकूटः – QR कोड
  • वित्तीयसमावेशनम् – वित्तीय समावेशन
  • त्वरया – जल्दी
  • शुल्कम् – कर, फ़ीस
  • साङ्गणिक-सुरक्षा – साइबर सुरक्षा
  • डिजिटल्-बन्धनम् – डिजिटल अरेस्ट (एक प्रकार का साइबर धोखा)
  • व्याकरण-बिन्दु

    क्त-प्रत्यय (भूतकाल, कर्मवाच्य/भाववाच्य)

  • क्त लगाने पर वाक्य कर्मवाच्य में बदलता है: कर्ता में तृतीया, कर्म में प्रथमा।
  • बालकः पाठं पठति (कर्तृवाच्य) → बालकेन पाठः पठितः (कर्मवाच्य); रामेण रावणः मारितः।
  • तीनों लिङ्गों में रूप (पुं./स्त्री./नपुं.):
  • - युज् → युक्तः / युक्ता / युक्तम्

    - भू → भूतः / भूता / भूतम्

    - विश् → विष्टः / विष्टा / विष्टम्

    - दा → दत्तः / दत्ता / दत्तम्

    - रक्ष् → रक्षितः / रक्षिता / रक्षितम्

    शतृ-प्रत्यय (वर्तमानकाल – "करता हुआ")

  • केवल परस्मैपदी धातुओं के साथ; तीनों लिङ्गों में।
  • पठ् + शतृ = पठन्; दृश् (पश्यति) → पश्यन्; कृ (करोति) → कुर्वन्; ज्ञा (जानाति) → जानन्; इष् (इच्छति) → इच्छन्; गम् (गच्छति) → गच्छन्।
  • अभ्यास-संकेत

  • एकपद उत्तर: प्रौद्योगिकी → डिजिटल्; हॉलोग्राम से प्रधानमन्त्रिणः भाषण; महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना → डिजिटल्-योजना; फ़ास्टॅग् से मार्गशुल्कस्य संग्रह।
  • साइबर अपराध के कारण: लोभात् भयात् वा।
  • अव्यवस्थित वर्ण: सङ्गणकम्, सर्वकारः, विद्यालयः, डिजिलॉकर्, सुशक्तम्।
  • सत्य/असत्य: हॉलोग्राम AI का प्रकार नहीं (✗); डिजी-लॉकर में केवल आधार नहीं, प्रमाणपत्र भी (✗); डिजिटल परिवर्तन केवल शासन तक सीमित नहीं (✗); उमङ्ग्, माय्-गव्, जेम् ई-शासन मञ्च हैं (✓)।
  • सामान्य भूलें

  • AR और VR को एक समझना — वर्धिता (AR) वास्तविक दृश्य में जोड़ती है, आभासीया (VR) पूरा आभासी संसार दिखाती है।
  • हॉलोग्राम को AI कहना — पाठ में ये अलग-अलग प्रौद्योगिकियाँ हैं।
  • क्त-वाक्य में कर्ता को प्रथमा में लिखना — "बालकः पाठः पठितः" ग़लत; सही: बालकेन पाठः पठितः।
  • शतृ को आत्मनेपदी धातु (जैसे लभ्, सेव्) से जोड़ना — शतृ केवल परस्मैपदी धातुओं से।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय की प्रौद्योगिकियाँ: हॉलोग्राम, AR (वर्धिता-वास्तविकता), VR (आभासीया-वास्तविकता), AI संवादयन्त्र
    • ✓डिजिटल भारत के क्षेत्र: शासन (डिजी-लॉकर, उमङ्ग्, कोविन्), वित्त (UPI, जनधन), शिक्षा (दीक्षा, स्वयम्), कृषि (ई-नाम्), वाणिज्य (QR कोड)
    • ✓साइबर सुरक्षा: लोग लोभ या भय से साइबर अपराध के शिकार होते हैं
    • ✓क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य (कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा) और तीनों लिङ्गों के रूप
    • ✓शतृ-प्रत्यय (केवल परस्मैपदी): पश्यन्, कुर्वन्, जानन्, इच्छन्, गच्छन्

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →पाठ्यपुस्तक के लिंक से प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय का आभासीय भ्रमण कक्षा में दिखाएँ
    • →संवाद का भूमिका-अभिनय कराएँ — अध्यापक, यशिका, अथर्व, भास्कर, वेदिका, श्रेया, राघव
    • →डिजिटल सेवाओं के संस्कृत-अंग्रेज़ी नामों का मिलान-खेल (फ़ास्टॅग् – मार्गशुल्क, UPI – धनप्रेषण) कराएँ
    • →कर्तृवाच्य वाक्यों को क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य में बदलने का बोर्ड-अभ्यास कराएँ
    • →शतृ-प्रत्यय के लिए 'मैं ... करता हुआ' वाले चित्र-वाक्य बनवाएँ (गच्छन् बालकः)
    • →साइबर सुरक्षा पर चर्चा: OTP, लालच वाले संदेश, 'डिजिटल अरेस्ट' जैसे धोखे से बचाव
    • →समूह परियोजना: प्रत्येक समूह डिजिटल भारत की एक योजना संस्कृत में प्रस्तुत करे

    📋 Assessment Questions

    1. प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय में कौन-सी चार डिजिटल प्रौद्योगिकियाँ प्रदर्शित थीं?
    2. यशिका, अथर्व और भास्कर किन डिजिटल सेवाओं का उपयोग करते हैं?
    3. 'बालकः पाठं पठति' को क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य में बदलिए।
    4. गम्, कृ और ज्ञा धातुओं के शतृ-प्रत्ययान्त रूप लिखिए।
    5. लोग साङ्गणिक-अपराध के शिकार क्यों होते हैं?

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि