डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् – Class 8 Sanskrit Chapter 6 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 6 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 6: डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् (डिजिटल भारत – युग का परिवर्तन)
पाठ-परिचय
षष्ठः पाठः – डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् (डिजिटल भारत – युग का परिवर्तन)
भारत केवल संस्कृति में ही समृद्ध नहीं, नए आविष्कारों से भी यश पाता है। आज पूरे विश्व में 'डिजिटल भारत' की चर्चा है — एक बटन (पिञ्ज) दबाने से नागरिक-सुविधाएँ मिल जाती हैं। यह पाठ एक संवाद है: अध्यापक छात्रों को नई दिल्ली के प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय ले जाते हैं, फिर कक्षा में डिजिटल भारत पर चर्चा होती है।
पाठ-सार
सङ्ग्रहालय में क्या देखा?
दैनिक जीवन में डिजिटल भारत
अन्त में सब मिलकर गाते हैं —
सर्वं विकसितं भाति डिजिटल-भारतेऽधुना ।
जीवनस्य च सौकर्यं सहसा लभते जनः ॥
(आज डिजिटल भारत में सब कुछ विकसित दिखता है; मनुष्य जीवन की सुविधा सहज ही पा लेता है।)
भारतीय ज्ञानपरम्परा: पिङ्गलाचार्य के छन्दःशास्त्र में द्वि-आधारी (Binary) संख्या-व्यवस्था; आर्यभट की दशमलव-विधि और स्थानमान-गणना आधुनिक संगणक-गणना का मूल आधार हैं।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
क्त-प्रत्यय (भूतकाल, कर्मवाच्य/भाववाच्य)
- युज् → युक्तः / युक्ता / युक्तम्
- भू → भूतः / भूता / भूतम्
- विश् → विष्टः / विष्टा / विष्टम्
- दा → दत्तः / दत्ता / दत्तम्
- रक्ष् → रक्षितः / रक्षिता / रक्षितम्
शतृ-प्रत्यय (वर्तमानकाल – "करता हुआ")
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय की प्रौद्योगिकियाँ: हॉलोग्राम, AR (वर्धिता-वास्तविकता), VR (आभासीया-वास्तविकता), AI संवादयन्त्र
- ✓डिजिटल भारत के क्षेत्र: शासन (डिजी-लॉकर, उमङ्ग्, कोविन्), वित्त (UPI, जनधन), शिक्षा (दीक्षा, स्वयम्), कृषि (ई-नाम्), वाणिज्य (QR कोड)
- ✓साइबर सुरक्षा: लोग लोभ या भय से साइबर अपराध के शिकार होते हैं
- ✓क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य (कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा) और तीनों लिङ्गों के रूप
- ✓शतृ-प्रत्यय (केवल परस्मैपदी): पश्यन्, कुर्वन्, जानन्, इच्छन्, गच्छन्
👨🏫 Teaching Tips
- →पाठ्यपुस्तक के लिंक से प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय का आभासीय भ्रमण कक्षा में दिखाएँ
- →संवाद का भूमिका-अभिनय कराएँ — अध्यापक, यशिका, अथर्व, भास्कर, वेदिका, श्रेया, राघव
- →डिजिटल सेवाओं के संस्कृत-अंग्रेज़ी नामों का मिलान-खेल (फ़ास्टॅग् – मार्गशुल्क, UPI – धनप्रेषण) कराएँ
- →कर्तृवाच्य वाक्यों को क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य में बदलने का बोर्ड-अभ्यास कराएँ
- →शतृ-प्रत्यय के लिए 'मैं ... करता हुआ' वाले चित्र-वाक्य बनवाएँ (गच्छन् बालकः)
- →साइबर सुरक्षा पर चर्चा: OTP, लालच वाले संदेश, 'डिजिटल अरेस्ट' जैसे धोखे से बचाव
- →समूह परियोजना: प्रत्येक समूह डिजिटल भारत की एक योजना संस्कृत में प्रस्तुत करे
📋 Assessment Questions
- प्रधानमन्त्रि-सङ्ग्रहालय में कौन-सी चार डिजिटल प्रौद्योगिकियाँ प्रदर्शित थीं?
- यशिका, अथर्व और भास्कर किन डिजिटल सेवाओं का उपयोग करते हैं?
- 'बालकः पाठं पठति' को क्त-प्रत्यय से कर्मवाच्य में बदलिए।
- गम्, कृ और ज्ञा धातुओं के शतृ-प्रत्ययान्त रूप लिखिए।
- लोग साङ्गणिक-अपराध के शिकार क्यों होते हैं?
Ask the AI tutor about Class 8 Sanskrit Chapter 6
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्”. Free — sign in with Google.
- Explain डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 8 Sanskrit Chapter 6 step by step
- Give me 5 important questions with answers from डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Quiz me with 5 MCQs on डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- Make last-minute revision notes for Class 8 Sanskrit Chapter 6
- Explain डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम् with an everyday example
👩🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 8 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8
- 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
- 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- 5. गीता सुगीता कर्तव्या
- 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
- 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि