TalentJR

मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा – Class 8 Sanskrit Chapter 7 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 7NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 7 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

पाठ 7: मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा (संस्कृत – मनोहर ज्ञान-पेटिका, सुन्दर देवभाषा)

पाठ-परिचय

सप्तमः पाठः – मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा (संस्कृत – मनोहर ज्ञान-पेटिका, सुन्दर देवभाषा)

पाठ दो बहनों (ओमिता और उसकी बड़ी बहन) के चित्र-संवाद से आरम्भ होता है। आज श्रावणी पूर्णिमा है — यही संस्कृत-दिवस है, जिसे विद्यालय पूरे सप्ताह (आसप्ताहम्) मनाते हैं। बहन गीतगायन-प्रतियोगिता में भाग लेगी और ओमिता के आग्रह पर वह गीत सुनाती है — यही चार पद्यों का गीत पाठ का मुख्य भाग है, जिसमें संस्कृतभाषा को माता की तरह सम्बोधित करके उसकी महिमा गाई गई है।

पाठ-सार (गीत के चार पद्य)

पद्य १ – ज्ञान की मनोहर पेटिका

मुनिवरविकसितकविवरविलसितमञ्जुलमञ्जूषा, सुन्दरसुरभाषा ।
अयि मातस्तव पोषणक्षमता मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा ॥

संस्कृत — जिसे श्रेष्ठ मुनियों ने विकसित किया और श्रेष्ठ कवियों ने सजाया — एक मनोहर पेटिका (मञ्जूषा) है। हे माता! तुम्हारी पोषण-क्षमता मेरे शब्दों से परे है। भावार्थ बताता है कि संस्कृत अनेक भारतीय भाषाओं और विश्व की बहुत-सी भाषाओं की जननी/पूरक भाषा है और अपने शब्द-भण्डार से दूसरी भाषाओं में ज्ञान-विज्ञान का पोषण करती है।

पद्य २ – ऋषियों, कवियों और जनसामान्य की आशा

वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां कालिदास-बाणादिकवीनाम् ।
पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य आशा, सुन्दरसुरभाषा ॥

वाल्मीकि, वेदव्यास आदि मुनियों ने रामायण, महाभारत, पुराण रचे; कालिदास, बाणभट्ट आदि कवियों ने उत्तम काव्य रचे। प्राचीन काल से आज तक सामान्य लोगों का जीवन भी संस्कृत काव्यों से प्रभावित है — संस्कृत सबके जीवन की आशा है।

पद्य ३ – कानों को सुख, सबको आनन्द

श्रुतिसुखनिनदे सकलप्रमोदे स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे ।
गति-मति-प्रेरक-काव्यविशारदे तव संस्कृतिरेषा, सुन्दरसुरभाषा ॥

हे कर्णप्रिय ध्वनि वाली! सबको आनन्द देने वाली! स्मृति के लिए हितकर वर देने वाली! मधुर विनोद वाली! गति और मति को प्रेरित करने वाली, काव्य में पारंगत! यह संस्कृति तुम्हारी ही है। संस्कृत संस्कृति की जननी-सदृश है, उसकी रक्षा और प्रसार करती है।

पद्य ४ – नवरस, अलङ्कार, वेद और विज्ञान

नवरस-रुचिरालङ्कृति-धारा वेदविषय-वेदान्त-विचारा ।
वैद्य-व्योम-शास्त्रादि-विहारा विजयते धरायां, सुन्दरसुरभाषा ॥

नौ रसों से सुन्दर, अलङ्कारों को धारण करने वाली, वेद-वेदान्त के विचारों वाली, और वैद्यशास्त्र (आयुर्वेद) व व्योमशास्त्र (खगोल) आदि में विचरण करने वाली सुन्दर सुरभाषा धरती पर विजयी है।

नवरस: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शान्त।

संस्कृत-प्रशस्ति (योग्यताविस्तर):

भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा ।

(भारत की दो प्रतिष्ठाएँ हैं — संस्कृत और संस्कृति।)

शब्दार्थ

  • विकसिता – विकसित की गई
  • विलसिता – आनन्द देने वाली, सुशोभित
  • मञ्जुला – मनोहर
  • मञ्जूषा – पेटी, पेटिका
  • पोषणक्षमता – पालन/पोषण की शक्ति
  • वचनातीता – वाणी से परे, वर्णनातीत
  • श्रुतिसुखनिनदे – हे कर्णप्रिय ध्वनि वाली!
  • सकलप्रमोदे – हे सबको आनन्द देने वाली!
  • सरसविनोदे – हे मधुर विनोद वाली!
  • काव्यविशारदे – हे काव्य में पारंगत!
  • रुचिरा – सुन्दर, रुचिकर
  • अलङ्कृतिधारा – अलङ्कारों को धारण करने वाली
  • व्योमशास्त्रम् – अन्तरिक्ष विज्ञान (खगोलशास्त्र)
  • धरायाम् – धरती पर
  • भूयिष्ठानाम् – अधिकांश का
  • व्याकरण-बिन्दु – समास

  • समास: परस्पर सम्बद्ध सार्थक पदों का एक पद बन जाना (संक्षिप्तीकरण)। उदाहरण: नद्याः तीरम् → नदीतीरम्; राज्ञः पुत्रः → राजपुत्रः; सुराणां भाषा → सुरभाषा; पोषणस्य क्षमता → पोषणक्षमता; वचनम् अतीता → वचनातीता; नवसंख्याकाः रसाः → नवरसाः; नवरसैः रुचिरा → नवरसरुचिरा।
  • समास के भेद: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व, बहुव्रीहि।
  • - अव्ययीभाव – प्रायः पहले अव्यय: रूपस्य योग्यम् → अनुरूपम्।

    - तत्पुरुष – उत्तरपद प्रधान: सुराणां भाषा → सुरभाषा।

    - द्विगु – पूर्वपद संख्यावाचक: पञ्चानां वटानां समाहारः → पञ्चवटी।

    - बहुव्रीहि – अन्यपद प्रधान: पीतम् अम्बरं यस्य सः → पीताम्बरः (श्रीविष्णु)।

  • सम्बोधन: गीत में संस्कृत को सम्बोधित करने वाले पद — मातः, श्रुतिसुखनिनदे, सकलप्रमोदे, स्मृतिहितवरदे, सरसविनोदे, काव्यविशारदे।
  • विभक्ति-वचन (अभ्यास ४): मातः – सम्बोधन एक.; तव – षष्ठी एक.; मञ्जूषा, संस्कृतिः – प्रथमा एक.; जनानाम् – षष्ठी बहु.; जीवनस्य – षष्ठी एक.; धरायाम् – सप्तमी एक.; शास्त्रेषु – सप्तमी बहु.।
  • अभ्यास-संकेत

  • एकपद उत्तर: पोषणक्षमता मम वचनातीता; संस्कृत धरायाम् विजयते; जीवनस्य आशा; रस नव; संस्कृतभाषायाः ध्वनिश्रवण से सुख बढ़ता है।
  • एकपद में लिखें (अभ्यास ६): देवस्य आलयः → देवालयः; सुराणां भाषा → सुरभाषा; सुन्दरी सुरभाषा → सुन्दरसुरभाषा; नवरसैः रुचिरा → नवरसरुचिरा; पोषणस्य क्षमता → पोषणक्षमता; मञ्जुला भाषा → मञ्जुलभाषा।
  • विकल्प-प्रश्न: मञ्जुलमञ्जूषा = मनोहर रूप से संकलित; आशा — पौराणिक-सामान्यजनों की; विजय — धरायाम्; सुरभाषा में अशुद्धि नहीं है; सम्बोधन — मातः।
  • सामान्य भूलें

  • "सुरभाषा" का अर्थ "सुर (संगीत) की भाषा" समझना — यहाँ सुर = देवता, अर्थात् देवभाषा।
  • "वचनातीता" को "वचन की अतीत (भूतकाल)" समझना — अर्थ है वाणी से परे / वर्णनातीत।
  • नवरसों की गिनती में 'शान्त' भूल जाना — पाठ में शान्त सहित नौ रस हैं।
  • "पञ्चवटी" को तत्पुरुष बताना — संख्यावाचक पूर्वपद होने से यह द्विगु है।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓श्रावणी पूर्णिमा = संस्कृत-दिवस, जिसे विद्यालय पूरे सप्ताह मनाते हैं
    • ✓गीत के चार पद्यों में संस्कृत की महिमा: मुनि-कवियों की देन, जनसामान्य की आशा, संस्कृति की रक्षक, वेद-वेदान्त-विज्ञान की भाषा
    • ✓नवरस: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शान्त
    • ✓समास की परिभाषा और छह भेद — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व, बहुव्रीहि — उदाहरणों सहित
    • ✓सम्बोधन-पदों और विभक्ति-वचन की पहचान (मातः, तव, धरायाम्, शास्त्रेषु)

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →चारों पद्य लय के साथ गवाएँ — पाठ स्वयं गीतगायन-प्रतियोगिता के प्रसङ्ग से शुरू होता है
    • →प्रत्येक पद्य के लम्बे समस्त पद (मुनिवरविकसित...) को बोर्ड पर खण्डों में तोड़कर पदच्छेद कराएँ
    • →नवरसों के चार्ट पर छात्र हर रस के लिए एक भाव-अभिनय करें
    • →समास के प्रत्येक भेद के लिए छात्र पाठ से या अपने से एक-एक नया उदाहरण खोजें
    • →संस्कृत-दिवस सप्ताह की तरह कक्षा में 'संस्कृत-प्रशस्ति' श्लोकों का गायन आयोजित करें
    • →परियोजना: 'सुन्दरसुरभाषा धरायां विजयते' विषय पर लघु नाटिका तैयार कराएँ
    • →संस्कृत के प्रसिद्ध कवियों और उनकी कृतियों की सूची (कालिदास, बाणभट्ट, वाल्मीकि, वेदव्यास) बनवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. संस्कृत-दिवस कब मनाया जाता है?
    2. गीत के अनुसार संस्कृत किन-किन शास्त्रों में विहार करती है?
    3. नौ रसों के नाम लिखिए।
    4. 'पञ्चवटी' और 'पीताम्बरः' में कौन-से समास हैं? विग्रह सहित लिखिए।
    5. 'धरायाम्' और 'शास्त्रेषु' की विभक्ति और वचन बताइए।

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि