TalentJR

पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् – Class 8 Sanskrit Chapter 8 Notes & NCERT PDF

Class 8SanskritChapter 8NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

Notes and a simple summary of Chapter 8 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

पाठ 8: पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् (भारत का मनोहर पूर्वोत्तर देखो)

पाठ-परिचय

अष्टमः पाठः – पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् (भारत का मनोहर ईशान (उत्तर-पूर्व) कोण देखो)

देश के पूर्वोत्तर भाग में आठ राज्य हैं — अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा और सिक्किमः। ये केवल स्थान के कारण नहीं, बल्कि सांस्कृतिक-ऐतिहासिक विविधता के कारण भी विशेष महत्त्व रखते हैं। ये राज्य पूर्वहिमालय-श्रेणियों और पत्काई-नाग पर्वतप्रदेश में हैं; इनमें बराक, ब्रह्मपुत्र आदि नदियाँ बहती हैं। प्राकृतिक सम्पदा से समृद्ध यह प्रदेश पूर्व-दक्षिणपूर्व एशिया का द्वार है। इन्हें 'अष्टभ्रातृभगिन्यः', 'अष्टभगिन्यः' या 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' कहा जाता है।

पाठ-सार (कक्षा-संवाद)

अध्यापिका और छात्र (स्वरा, श्रीशः, मालती, अभिनवः, मृदुलः) के बीच संवाद —

  • स्वरा बताती है (अपनी बहन से सुनकर): देश में २८ (अष्टाविंशतिः) राज्य और ८ केन्द्रशासित प्रदेश हैं।
  • अध्यापिका: इन राज्यों में आठ राज्यों का एक समवाय (समूह) है, जो 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' नाम से प्रसिद्ध है।
  • श्रीशः पूछता है — यह नाम क्यों? उत्तर: यह प्रयोग प्रतीकात्मक है — सामाजिक-सांस्कृतिक परिदृश्यों की समानता और भौगोलिक विशेषता के कारण।
  • अध्यापिका एक स्मरण-श्लोक सुनाती हैं —
  • अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथाद्वयम् ।
    सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम् ॥
    तेन युक्तो लघुः भ्राता सिक्किमः इति विश्रुतः ।
    पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् ॥

    - 'अ'-द्वय: अरुणाचलप्रदेश, असम; 'म'-त्रय: मणिपुर, मेघालय, मिजोरम; 'न': नागालैण्ड; 'त्रि': त्रिपुरा — ये सात बहनें; इनके साथ छोटा भाई सिक्किम।

  • क्षेत्रफल में छोटे होने पर भी ये गुण-गौरव की दृष्टि से बड़े हैं। अपने प्राचीन इतिहास में ये प्रायः स्वाधीन रहे — किसी शासक ने इन्हें अपने अधीन नहीं किया।
  • प्रकृति-सम्पदा (पर्वत, वृक्ष, फूल) से समृद्ध ये राज्य भारत-वृक्ष पर फूलों के गुच्छे के समान हैं।
  • यह जनजाति-बहुल प्रदेश है — गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि जनजातियाँ; लोग ऊर्जस्वी, बहुभाषी, पर्व-परम्पराओं से भरपूर और कलाओं में निपुण हैं।
  • मालती के प्रश्न पर: यहाँ वंश (बाँस) के वन हैं; वस्त्र-आभूषण से लेकर घर-निर्माण तक बाँस की वस्तुओं का उपयोग होता है; वंशोद्योग (बाँस उद्योग) को अन्तरराष्ट्रीय ख्याति मिली है। यहाँ हस्तशिल्प की बहुलता है।
  • अन्त में छात्र छुट्टियों में वहाँ घूमने जाना चाहते हैं; अध्यापिका कहती हैं — ये राज्य भ्रमण के लिए स्वर्ग-सदृश हैं।
  • राज्य और राजधानियाँ (योग्यताविस्तर)

  • अरुणाचलप्रदेशः – ईटानगरम् (यहाँ भारत में सूर्य का उदय सबसे पहले होता है, इसलिए 'अरुणाचल')
  • असमः – दिसपुरम् (पुराना नाम कामरूप; विश्व का सबसे बड़ा रमणीय नदीद्वीप माजुली ब्रह्मपुत्र में; काजीरङ्गा में एकशृङ्ग गज (गैंडा) — यूनेस्को विश्व धरोहर)
  • मणिपुरम् – इम्फालः (लोकटक सरोवर पर विश्व का एकमात्र तैरता राष्ट्रीय उद्यान; महाभारत में उल्लेख)
  • मेघालयः – शिलांगः (गारो, खासी, जयन्तिया पर्वत; कोयला, लौह-अयस्क, यूरेनियम आदि खनिज)
  • मिजोरमः – आइजोलः
  • नागालैण्डम् – कोहिमा (हॉर्नबिल महोत्सव प्रसिद्ध)
  • त्रिपुरा – अगरतला
  • सिक्किमः – गङ्गटोकः
  • बराक नदी — लगभग ९०० कि.मी. लम्बी, मणिपुर, नागालैण्ड, मिजोरम, असम और बाङ्ग्लादेश में बहती है।
  • शब्दार्थ

  • ऐशान्यम् – पूर्वोत्तर (ईशान) दिशा
  • वैचित्र्यम् – विचित्रता
  • प्रवहन्ति – बहती हैं
  • पीठस्थलानि – पठार
  • समवायः – समूह
  • केन्द्रशासितप्रदेशाः – केन्द्र द्वारा शासित प्रदेश
  • अतिरिच्य – इसके अतिरिक्त
  • प्रथितः – प्रसिद्ध
  • प्रतीकात्मकः – प्रतीकात्मक (Symbolic)
  • उक्तोपाधिना – दिए हुए नाम से
  • स्वाधीनाः – स्वतन्त्र
  • पुष्पस्तबकसदृशानि – फूलों के गुच्छे के समान
  • ऊर्जस्विनः – शक्तिशाली
  • निष्णाताः – निपुण
  • वंशवृक्षाणाम् – बाँस के वृक्षों के
  • व्याकरण-बिन्दु

    दश दिशाएँ

    पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा ।
    वायवी चोत्तरैशानी ऊर्ध्वा चाधो दिशो दश ॥
  • पूर्वा (East), आग्नेयी (South-East), दक्षिणा (South), नैर्ऋती (South-West), पश्चिमा (West), वायवी (North-West), उत्तरा (North), ईशानी (North-East), ऊर्ध्वा (Up), अधः (Down)।
  • इसलिए पाठ का शीर्षक — 'कोणमैशान्यं' = ईशान कोण (उत्तर-पूर्व)।
  • प्रकृति-प्रत्यय (अभ्यास ३)

  • गन्तुम् = गम् + तुमुन्; ज्ञातुम् = ज्ञा + तुमुन्; विश्रुतः = वि + श्रु + क्त; अतिरिच्य = अति + रिच् + ल्यप्; पठनीयम् = पठ् + अनीयर्।
  • विशेषण-विशेष्य (अभ्यास ९)

  • अयम् प्रदेशः; एकः समवायः; प्राचीने इतिहासे; संस्कृतिविशिष्टायाम् भारतभूमौ; महत्त्वाधायिनी संस्कृतिः।
  • अभ्यास-संकेत

  • एकपद उत्तर: राज्य अष्टाविंशतिः (२८); स्वाधीन — सप्तभगिन्यः; केन्द्रशासित प्रदेश अष्ट (८); प्रमुख उद्योग — वंशोद्योगः।
  • भिन्न पद चुनें: गच्छति, पठति, धावति, अहसत् (लङ्), क्रीडति; छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका (स्त्री.), क्रीडकः; पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः (पुं.), फलम्; व्याघ्रः... शाखा (पशु नहीं); पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा।
  • 'मम' सर्वनाम स्वरायै प्रयुक्त; 'प्रथितानि' का कर्तृपद इमानि; 'अल्पता' का विलोम प्राचुर्यम्; 'सन्ति' का समानार्थी वर्तन्ते।
  • सामान्य भूलें

  • सिक्किम को 'बहन' गिन लेना — स्मरण-श्लोक में सिक्किम छोटा भाई (लघुः भ्राता) है; सात बहनें अन्य सात राज्य हैं।
  • 'ऐशान्यम्' को दक्षिण-पूर्व समझना — ईशान = उत्तर-पूर्व; दक्षिण-पूर्व 'आग्नेयी' है।
  • 'सप्तभगिन्यः' नाम को वास्तविक रिश्ता समझना — अध्यापिका बताती हैं कि यह प्रतीकात्मक है।
  • केन्द्रशासित प्रदेशों की संख्या ७ लिखना — पाठ के अनुसार आठ।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓पूर्वोत्तर के आठ राज्य — सात बहनें (अरुणाचल, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैण्ड, त्रिपुरा) और छोटा भाई सिक्किम
    • ✓'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' नाम प्रतीकात्मक है — सामाजिक-सांस्कृतिक समानता और भौगोलिक विशेषता के कारण
    • ✓प्रदेश की विशेषताएँ: जनजाति-बहुलता (गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा), बाँस-वन, वंशोद्योग, हस्तशिल्प
    • ✓दश दिशाओं के संस्कृत नाम — विशेषकर ईशानी (उत्तर-पूर्व)
    • ✓प्रकृति-प्रत्यय विभाग: ज्ञातुम् (तुमुन्), विश्रुतः (क्त), अतिरिच्य (ल्यप्), पठनीयम् (अनीयर्)

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →भारत के मानचित्र पर आठों पूर्वोत्तर राज्य और उनकी राजधानियाँ रँगवाएँ
    • →'अद्वयं मत्रयं चैव...' स्मरण-श्लोक को अक्षर-सूत्र (अ-म-न-त्रि) से याद कराएँ
    • →दश दिशाओं का श्लोक गाकर कक्षा के कोनों की ओर इशारा करते हुए अभ्यास कराएँ
    • →संवाद का भूमिका-अभिनय कराएँ (अध्यापिका, स्वरा, श्रीशः, मालती, अभिनवः, मृदुलः)
    • →प्रत्येक समूह एक पूर्वोत्तर राज्य पर संस्कृत में पाँच वाक्य लिखे (जैसे: नागालैण्डम् – होर्न्बिल-महोत्सवः अत्र प्रसिद्धः)
    • →बाँस से बनी वस्तुओं के चित्र दिखाकर वंशोद्योग पर चर्चा करें
    • →परियोजना: 'उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः' — परिधान, नृत्य, भोजन का संस्कृत-संवाद के साथ प्रदर्शन

    📋 Assessment Questions

    1. सात बहनों और एक भाई के रूप में कौन-से राज्य प्रसिद्ध हैं?
    2. इन राज्यों को 'सप्तभगिन्यः' क्यों कहा जाता है?
    3. पूर्वोत्तर में रहने वाली पाँच जनजातियों के नाम लिखिए।
    4. दश दिशाओं के संस्कृत नाम लिखिए; ईशानी किस दिशा को कहते हैं?
    5. ज्ञातुम्, विश्रुतः, अतिरिच्य, पठनीयम् का प्रकृति-प्रत्यय विभाग कीजिए।

    👩‍🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8

    1. 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
    2. 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
    3. 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
    4. 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
    5. 5. गीता सुगीता कर्तव्या
    6. 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
    7. 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
    8. 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
    9. 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
    10. 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
    11. 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
    12. 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
    13. 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
    14. 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
    15. 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि