पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् – Class 8 Sanskrit Chapter 8 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 8 of the NCERT Class 8 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 8: पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् (भारत का मनोहर पूर्वोत्तर देखो)
पाठ-परिचय
अष्टमः पाठः – पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् (भारत का मनोहर ईशान (उत्तर-पूर्व) कोण देखो)
देश के पूर्वोत्तर भाग में आठ राज्य हैं — अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा और सिक्किमः। ये केवल स्थान के कारण नहीं, बल्कि सांस्कृतिक-ऐतिहासिक विविधता के कारण भी विशेष महत्त्व रखते हैं। ये राज्य पूर्वहिमालय-श्रेणियों और पत्काई-नाग पर्वतप्रदेश में हैं; इनमें बराक, ब्रह्मपुत्र आदि नदियाँ बहती हैं। प्राकृतिक सम्पदा से समृद्ध यह प्रदेश पूर्व-दक्षिणपूर्व एशिया का द्वार है। इन्हें 'अष्टभ्रातृभगिन्यः', 'अष्टभगिन्यः' या 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' कहा जाता है।
पाठ-सार (कक्षा-संवाद)
अध्यापिका और छात्र (स्वरा, श्रीशः, मालती, अभिनवः, मृदुलः) के बीच संवाद —
अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथाद्वयम् ।
सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम् ॥
तेन युक्तो लघुः भ्राता सिक्किमः इति विश्रुतः ।
पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् ॥
- 'अ'-द्वय: अरुणाचलप्रदेश, असम; 'म'-त्रय: मणिपुर, मेघालय, मिजोरम; 'न': नागालैण्ड; 'त्रि': त्रिपुरा — ये सात बहनें; इनके साथ छोटा भाई सिक्किम।
राज्य और राजधानियाँ (योग्यताविस्तर)
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
दश दिशाएँ
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा ।
वायवी चोत्तरैशानी ऊर्ध्वा चाधो दिशो दश ॥
प्रकृति-प्रत्यय (अभ्यास ३)
विशेषण-विशेष्य (अभ्यास ९)
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓पूर्वोत्तर के आठ राज्य — सात बहनें (अरुणाचल, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैण्ड, त्रिपुरा) और छोटा भाई सिक्किम
- ✓'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' नाम प्रतीकात्मक है — सामाजिक-सांस्कृतिक समानता और भौगोलिक विशेषता के कारण
- ✓प्रदेश की विशेषताएँ: जनजाति-बहुलता (गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा), बाँस-वन, वंशोद्योग, हस्तशिल्प
- ✓दश दिशाओं के संस्कृत नाम — विशेषकर ईशानी (उत्तर-पूर्व)
- ✓प्रकृति-प्रत्यय विभाग: ज्ञातुम् (तुमुन्), विश्रुतः (क्त), अतिरिच्य (ल्यप्), पठनीयम् (अनीयर्)
👨🏫 Teaching Tips
- →भारत के मानचित्र पर आठों पूर्वोत्तर राज्य और उनकी राजधानियाँ रँगवाएँ
- →'अद्वयं मत्रयं चैव...' स्मरण-श्लोक को अक्षर-सूत्र (अ-म-न-त्रि) से याद कराएँ
- →दश दिशाओं का श्लोक गाकर कक्षा के कोनों की ओर इशारा करते हुए अभ्यास कराएँ
- →संवाद का भूमिका-अभिनय कराएँ (अध्यापिका, स्वरा, श्रीशः, मालती, अभिनवः, मृदुलः)
- →प्रत्येक समूह एक पूर्वोत्तर राज्य पर संस्कृत में पाँच वाक्य लिखे (जैसे: नागालैण्डम् – होर्न्बिल-महोत्सवः अत्र प्रसिद्धः)
- →बाँस से बनी वस्तुओं के चित्र दिखाकर वंशोद्योग पर चर्चा करें
- →परियोजना: 'उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः' — परिधान, नृत्य, भोजन का संस्कृत-संवाद के साथ प्रदर्शन
📋 Assessment Questions
- सात बहनों और एक भाई के रूप में कौन-से राज्य प्रसिद्ध हैं?
- इन राज्यों को 'सप्तभगिन्यः' क्यों कहा जाता है?
- पूर्वोत्तर में रहने वाली पाँच जनजातियों के नाम लिखिए।
- दश दिशाओं के संस्कृत नाम लिखिए; ईशानी किस दिशा को कहते हैं?
- ज्ञातुम्, विश्रुतः, अतिरिच्य, पठनीयम् का प्रकृति-प्रत्यय विभाग कीजिए।
Ask the AI tutor about Class 8 Sanskrit Chapter 8
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्”. Free — sign in with Google.
- Explain पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 8 Sanskrit Chapter 8 step by step
- Give me 5 important questions with answers from पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Quiz me with 5 MCQs on पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- Make last-minute revision notes for Class 8 Sanskrit Chapter 8
- Explain पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् with an everyday example
👩🏫 Class 8 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 8 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 8
- 1. संगच्छध्वं संवदध्वम्
- 2. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
- 3. सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
- 4. प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
- 5. गीता सुगीता कर्तव्या
- 6. डिजिभारतम् – युगपरिवर्तनम्
- 7. मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा
- 8. पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
- 9. कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
- 10. सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
- 11. सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)
- 12. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- 13. वर्णोच्चारण-शिक्षा १
- 14. परिशिष्टम् १: व्याकरणम् (उपसर्गाः, प्रत्ययाः, विभक्तिः, सन्धिः)
- 15. परिशिष्टम् २: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ३: धातुरूपाणि