TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता नववी (Balbharati, official free PDF) · pages 23–26
डॉ. अनिल गोडबोले यांचा पाठ — थॉमस अल्वा एडिसन यांनी विजेचा दिवा कसा शोधला: सूर्यग्रहणाच्या अंधारात सुचलेली कल्पना, हंफ्रे डेव्हीच्या दिव्याच्या मर्यादा, प्लेटिनम आणि बांबूचे प्रयोग, हजारो फसलेले प्रयोग आणि शेवटी टंगस्टनचे यश. 'दिव्य' म्हणजे कठीण परीक्षा. (The hard struggle behind the electric bulb.) सोबत अव्ययीभाव समास आणि अपठित गद्य.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
वसंत ऋतूत सुट्टीसाठी एडिसन मित्रांसोबत डोंगराळ खेड्यात गेला होता. सूर्यग्रहणामुळे भर दिवसा अंधार झाला. मित्र गप्पा मारत होते, पण एडिसन विचारात होता — स्वस्त आणि सामान्य माणसालाही रोज वापरता येईल असा प्रकाश देणारी वस्तू शोधायची. मित्रांनी हसण्यावारी नेले, पण एडिसनने हे आव्हान स्वीकारले. (The idea is born.)
याआधी सर हंफ्रे डेव्ही यांनी खाणीसाठी कमानदार दिवा बनवला होता. त्यात तारांच्या टोकांना कार्बनचे तुकडे होते. पण कार्बन जाळणे खर्चीक होते, विषारी वायू तयार होई, प्रकाश फार प्रखर होता आणि जास्त वेळ टिकत नव्हता. एडिसनला दीर्घकाळ टिकणारा, स्वस्त, सौम्य आणि सुरक्षित प्रकाश हवा होता.
एडिसनने प्लेटिनम वापरून पाहिले — थोडे यश, पण खूप महाग. मग हातपंख्याच्या बांबूच्या काडीवरून बांबूचा कार्बन वापरण्याची कल्पना सुचली. सहकाऱ्यांनी आफ्रिकेत हजारो मैल पायी फिरून, हिंस्र पशू आणि मलेरियाशी लढत बांबूच्या सहा हजार जाती गोळा केल्या. बांबूची फिलॅमेंट जास्त वेळ टिकली, तरी एडिसन समाधानी नव्हता.
प्रयोगाच्या काळात त्याचे खाणे-झोपणे प्रयोगशाळेतच होई; मध्येच तो सहकाऱ्यांना मासेमारी, गाण्याच्या कार्यक्रमांना नेऊन मन ताजे करी. प्रत्येक प्रयोगाची नोंद दोनशे वह्यांत, चाळीस हजार पानांवर ठेवली. फसलेले प्रयोगही फुकट नाहीत — पुढच्यांचे श्रम आणि वेळ वाचतो, असे त्याने टीकाकारांना सांगितले.
दहा-बारा वर्षांनी टंगस्टन धातूची फिलॅमेंट यशस्वी झाली. २१ ऑक्टोबर १८७९ रोजी मेन्लो पार्क येथील घराभोवती विविध दिव्यांची रोषणाई करून त्याने शोध जगाला दाखवला. १९२९ मध्ये पन्नास वर्षे पूर्ण झाल्यावर अमेरिकेने उत्सव केला, अध्यक्षांनी सन्मान केला, टपाल तिकीट निघाले. एडिसन म्हणे — माझ्या यशात एक भाग बुद्धी आणि नव्याण्णव भाग चिकाटी आहे. (Success = 1% intelligence, 99% persistence.)
Get a ✓ Verified tutor for “दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
सर हंफ्रे डेव्ही यांच्या दिव्याच्या मर्यादा कोणत्या?
Answer: (१) प्रत्येक वेळी कार्बनचे तुकडे जाळावे लागत — काम खर्चीक. (२) विषारी वायू तयार होई — धोकादायक. (३) प्रकाश खूप प्रखर. (४) प्रकाश जास्त वेळ टिकत नसे.
फसलेले प्रयोग फुकट गेले नाहीत, असे एडिसन का म्हणतो?
Answer: कारण हे प्रयोग चालत नाहीत, हे आता कळले आहे. त्यामुळे नंतर प्रयोग करणाऱ्यांना तेच प्रयोग पुन्हा करावे लागणार नाहीत; त्यांचे श्रम आणि वेळ वाचेल. अपयशातूनही ज्ञान मिळते.
| शब्द | अर्थ (meaning) | पाठात |
|---|---|---|
| वसंत ऋतू, सूर्यग्रहण | स्वस्त प्रकाश शोधण्याची कल्पना | आव्हान स्वीकारले |
| आधीचा प्रयत्न | हंफ्रे डेव्हीचा कार्बन दिवा | मर्यादा |
| प्रयोग | प्लेटिनम → बांबू (६,००० जाती) | २०० वह्या, ४०,००० पाने |
| १०–१२ वर्षांनी | टंगस्टन फिलॅमेंट यशस्वी | मोठा शोध |
| २१ ऑक्टोबर १८७९ | मेन्लो पार्कला दिव्यांची रोषणाई | बातमी जगभर |
| २१ ऑक्टोबर १९२९ | शोधाला ५० वर्षे; अमेरिकेत उत्सव | अध्यक्षांकडून सन्मान, टपाल तिकीट |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. प्र. १. (अ) आकृतिबंध पूर्ण करा: (१) सर हंफ्रे डेव्ही यांनी तयार केलेल्या दिव्याच्या मर्यादा (२) बांबूच्या जाती गोळा करण्यात सहकाऱ्यांना आलेल्या अडचणी.
Answer: (१) कार्बनचे तुकडे जाळणे खर्चीक; विषारी वायूचा धोका; प्रकाश खूप प्रखर; प्रकाश जास्त वेळ टिकत नसे. (२) आफ्रिकेत हजारो मैल पायी प्रवास; हिंस्र पशूंशी सामना; मलेरियाशी सामना; असंख्य जातींतून उपयुक्त बांबू शोधणे.
2. प्र. १. (आ) रिकाम्या जागा भरा: (१) … या दिवशी एडिसनच्या घराभोवती आकर्षक रोषणाई होती. (२) … दिव्याच्या शोधाची बातमी जगभर पसरली.
Answer: (१) २१ ऑक्टोबर १८७९ (२) वर्तमानपत्रांतून.
3. प्र. २. (अ) योग्य पर्याय: (१) प्लेटिनमचा प्रयोग … होता. (२) फसलेल्या प्रयोगातूनही नंतर प्रयोग करणाऱ्यांचे … वाचतात. (आ) एडिसनच्या व्यक्तिमत्त्वाचे गुणविशेष लिहा.
Answer: (अ) (१) महागडा (२) श्रम. (आ) जिज्ञासू व कल्पक; अफाट चिकाटी; कठोर मेहनती; पद्धतशीर नोंदी ठेवणारा; अपयशाकडेही सकारात्मकतेने पाहणारा.
4. प्र. ३. अधोरेखित शब्दांचे वचन बदलून वाक्ये पुन्हा लिहा: (१) …दिव्यांचा झगमगाट… (२) कार्बनचा तुकडा… (३) …तिकिटेही… (४) …वहीमध्ये ठेवली.
Answer: (१) घराभोवती दिव्याचा झगमगाट पाहायला सारे गाव लोटले. (२) कार्बनचे तुकडे जोडून प्रकाश तयार करण्याचे काम खर्चीक होते. (३) अमेरिकेच्या पोस्टखात्याने दिव्याचे चित्र असणारे तिकीटही प्रसिद्ध केले. (४) फसलेल्या प्रयोगांची पद्धतशीर नोंद एडिसनने वह्यांमध्ये ठेवली.
5. प्र. ४. (२) विज्ञानात नवे शोध लावण्यासाठी फक्त बुद्धिमत्ता पुरेशी नाही — या मताशी तुम्ही सहमत आहात का? सकारण लिहा.
Answer: नमुना उत्तर: होय, मी सहमत आहे. बुद्धीमुळे कल्पना सुचते, पण ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी चिकाटी, कष्ट आणि संयम लागतो. एडिसनने स्वतः सांगितले की त्याच्या यशात एक भाग बुद्धी आणि नव्याण्णव भाग चिकाटी आहे. त्याने दहा-बारा वर्षे हजारो प्रयोग केले, अपयश आले तरी थांबला नाही. नोंदी ठेवणे, निरीक्षण करणे, खर्च आणि धोका पत्करणे हेही महत्त्वाचे ठरले. म्हणून नवा शोध लावायला बुद्धीसोबत जिद्द आवश्यक आहे.
6. प्र. ४. (१) संशोधक होण्यासाठी तुम्ही स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वात कसे बदल कराल? (नमुना उत्तर)
Answer: नमुना उत्तर: मी आजूबाजूच्या गोष्टींचे बारकाईने निरीक्षण करण्याची सवय लावेन. प्रत्येक गोष्टीबद्दल 'का?' आणि 'कसे?' असे प्रश्न विचारेन. विज्ञानाची पुस्तके आणि शास्त्रज्ञांची चरित्रे वाचेन. छोटे छोटे प्रयोग करून त्यांची नोंद वहीत ठेवेन. प्रयोग फसला तरी निराश न होता त्यातून शिकेन. वेळेचे नियोजन करेन आणि मोबाइलवर वेळ वाया घालवणार नाही. शिक्षकांचे मार्गदर्शन घेईन आणि मित्रांसोबत चर्चा करेन. संयम आणि चिकाटी हे गुण मी जाणीवपूर्वक वाढवेन.
7. भाषाभ्यास: सामासिक शब्द बनवा: (१) विधीप्रमाणे (२) प्रत्येक गल्लीत (३) चुकीची शिस्त (४) धोक्याशिवाय (५) प्रत्येक दारी.
Answer: (१) यथाविधी (२) गल्लोगल्ली (३) बेशिस्त (४) बिनधोक (५) दारोदारी.
8. अपठित गद्य: 'चांगल्या सवयी आणि स्वप्रयत्न यामुळे व्यक्तिमत्त्व घडते' हे उदाहरणासह स्पष्ट करा.
Answer: नमुना उत्तर: चांगल्या सवयी माणसाला शिस्त लावतात आणि स्वप्रयत्नाने तो आपली दिशा स्वतः ठरवतो. उदा., रोज वाचन करणारा, गरजेपुरते बोलणारा आणि इतरांना मदत करणारा विद्यार्थी हळूहळू सर्वांचा आवडता होतो आणि आत्मविश्वासाने पुढे जातो. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम लहानपणी वर्तमानपत्रे वाटत, पण वाचन आणि अभ्यासाच्या सवयीने आणि स्वतःच्या प्रयत्नाने ते मोठे शास्त्रज्ञ आणि राष्ट्रपती झाले.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. पाठाचे लेखक…
Answer: C. Dr. Anil Godbole.
2. एडिसनला दिव्याची कल्पना कधी सुचली?
Answer: D. During a solar eclipse.
3. कमानदार दिवा कोणी बनवला?
Answer: B. Humphry Davy.
4. डेव्हीच्या दिव्याची मर्यादा नाही…
Answer: B. It was not cheap.
5. प्लेटिनमचा प्रयोग… होता.
Answer: D. Expensive.
6. बांबूची कल्पना कशावरून सुचली?
Answer: A. Hand-fan stick.
7. बांबूच्या किती जाती गोळा केल्या?
Answer: A. 6,000.
8. बांबू गोळा करायला सहकारी कोणत्या खंडात गेले?
Answer: B. Africa.
9. फसलेल्या प्रयोगांतूनही पुढच्यांचे काय वाचते?
Answer: A. Effort (श्रम).
10. कोणत्या धातूचा प्रयोग यशस्वी झाला?
Answer: B. Tungsten.
11. रोषणाईची तारीख…
Answer: D. 21 Oct 1879.
12. दिव्याच्या शोधाची बातमी कशातून पसरली?
Answer: C. Newspapers.
13. एडिसनच्या यशात चिकाटीचा वाटा…
Answer: B. 99 parts.
14. 'दिव्य' म्हणजे…
Answer: C. Ordeal.
15. 'यथाशक्ती' हा कोणता समास?
Answer: A. Avyayibhav.
Get a ✓ Verified tutor for “दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ३० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.