वयं वर्णमालां पठामः – Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 1 of the NCERT Class 6 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 1: वयं वर्णमालां पठामः (हम वर्णमाला पढ़ते हैं)
पाठ-परिचय
'दीपकम्' पुस्तक का यह पहला पाठ संस्कृत सीखने की नींव है। संस्कृत में जैसा लिखा जाता है वैसा ही बोला जाता है, इसलिए हर वर्ण का शुद्ध उच्चारण और उसका उच्चारण-स्थान जानना बहुत ज़रूरी है। पाठ का पहला वाक्य ही पूरे पाठ का सार है:
वर्णाः द्विविधाः भवन्ति – स्वराः व्यञ्जनानि च ।
(वर्ण दो प्रकार के होते हैं – स्वर और व्यंजन।)
पाठ-सार
१. स्वराः (Vowels)
स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति ।
स्वरों का उच्चारण बिना किसी दूसरे वर्ण की सहायता के (स्वतंत्र रूप से) होता है। स्वर दो प्रकार के हैं:
- अ + इ = ए
- अ + ए = ऐ
- अ + उ = ओ
- अ + ओ = औ
अनुनासिक-स्वराः – मुख के साथ नासिका से भी बोले गए स्वर, जैसे अँ, आँ, इँ, उँ, एँ, ओँ।
२. व्यञ्जनानि (Consonants)
व्यंजन के उच्चारण में किसी स्वर की सहायता आवश्यक है, इसलिए वर्णमाला में हर व्यंजन के साथ 'अ' जोड़ा जाता है: क् + अ = क, ख् + अ = ख। असली व्यंजन केवल क्, ख्, ग्, घ् (हलन्त रूप) है। व्यंजनों के चार भेद हैं:
- इ → य् : यदि + अपि = यद्यपि
- ऋ → र् : पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
- ऌ → ल् : ऌ + आकृतिः = लाकृतिः
- उ → व् : सु + आगतम् = स्वागतम्
३. गुणिताक्षराणि (बारहखड़ी)
व्यञ्जनैः सह स्वराणां संयोजनेन गुणिताक्षराणि भवन्ति ।
क, का, कि, की, कु, कू, कृ, कॄ, कॢ, के, कै, को, कौ, कं, कः – व्यंजन + स्वर की मात्रा।
४. उच्चारण-स्थानानि (योग्यताविस्तरः)
मुख में पाँच और नासिका में एक – कुल छह उच्चारण-स्थान:
द्विस्थानीय वर्ण: ए ऐ – कण्ठ-तालव्य; ओ औ – कण्ठोष्ठ्य; व – दन्त्योष्ठ्य; ङ ञ ण न म – अपने स्थान + नासिका।
५. मात्रा – पक्षियों से सीखें
चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः ।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥
नीलकण्ठ (चाष) एक मात्रा (ह्रस्व), कौआ (वायस) दो मात्रा (दीर्घ), मोर (शिखी) तीन मात्रा (प्लुत) और नेवला (नकुल) आधी मात्रा (व्यंजन जैसी) ध्वनि करता है।
६. पूरा नाम लिखना
उपाधिः (श्रीमान्, श्रीमती, सुश्रीः) + प्रथम-नाम + मध्य-नाम + अन्त्य-नाम/कुल-नाम।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓वर्ण दो प्रकार के हैं – स्वर (समानाक्षर, सन्ध्यक्षर) और व्यंजन
- ✓व्यंजन के चार भेद: स्पर्श (५ वर्ग), अन्तःस्थ (य र ल व), ऊष्म (श ष स ह), अयोगवाह (अं अः)
- ✓सन्ध्यक्षर कैसे बनते हैं: अ+इ=ए, अ+ए=ऐ, अ+उ=ओ, अ+ओ=औ
- ✓छह उच्चारण-स्थान – कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ, नासिका – और उनके वर्ण
- ✓मात्रा की अवधारणा: ह्रस्व (१), दीर्घ (२), प्लुत (३), व्यंजन (½)
👨🏫 Teaching Tips
- →हर छात्र को गले, तालु, दाँत, होंठ पर उँगली रखकर 'क, च, ट, त, प' बुलवाएँ ताकि उच्चारण-स्थान स्वयं अनुभव करें
- →कक्षा में छह समूह बनाएँ – हर समूह एक उच्चारण-स्थान का 'राजदूत' बने और अपने वर्णों का चार्ट बनाए
- →'चाषस्तु वदते मात्राम्' श्लोक के साथ ताली बजाकर ह्रस्व (१ ताली), दीर्घ (२), प्लुत (३) का अभ्यास कराएँ
- →सन्ध्यक्षर के लिए रंगीन पत्तियाँ: 'अ' लाल + 'इ' पीली = 'ए' नारंगी – दृश्य रूप से मेल दिखाएँ
- →नामान्त्याक्षरी खेल (पाठ में दिया गया) से कक्षा का अंत करें – नाम के अंतिम व्यंजन से नया नाम
- →गृहकार्य: परिवार के सदस्यों के पूरे नाम उपाधि सहित संस्कृत पद्धति से लिखवाएँ
- →यदि+अपि=यद्यपि, सु+आगतम्=स्वागतम् जैसे उदाहरणों से अन्तःस्थ का 'अर्ध-स्वर' नाम समझाएँ
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र समानाक्षर और सन्ध्यक्षर में अंतर बता सकता है?
- क्या वह 'श, ष, स' तीनों को उनके उच्चारण-स्थान के साथ शुद्ध बोल सकता है?
- क्या वह किसी भी वर्ण का उच्चारण-स्थान (जैसे ण – मूर्धा, व – दन्त-ओष्ठ) बता सकता है?
- क्या वह अपने परिवार का पूरा नाम उपाधि के साथ सही क्रम में लिख सकता है?
Ask the AI tutor about Class 6 Sanskrit Chapter 1
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “वयं वर्णमालां पठामः”. Free — sign in with Google.
- Explain वयं वर्णमालां पठामः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 6 Sanskrit Chapter 1 step by step
- Give me 5 important questions with answers from वयं वर्णमालां पठामः
- Quiz me with 5 MCQs on वयं वर्णमालां पठामः
- Make last-minute revision notes for Class 6 Sanskrit Chapter 1
- Explain वयं वर्णमालां पठामः with an everyday example
👩🏫 Class 6 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 6 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 6
- 1. वयं वर्णमालां पठामः
- 2. संयुक्त-व्यञ्जनानि
- 3. एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
- 4. अहं च त्वं च
- 5. संख्यागणना ननु सरला
- 6. अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
- 7. शूराः वयं धीराः वयम्
- 8. सः एव महान् चित्रकारः
- 9. अतिथिदेवो भव
- 10. बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
- 11. यः जानाति सः पण्डितः
- 12. त्वम् आपणं गच्छ
- 13. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
- 14. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः
- 15. माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
- 16. वृक्षाः सत्पुरुषाः इव