त्वम् आपणं गच्छ – Class 6 Sanskrit Chapter 12 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 12 of the NCERT Class 6 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 12: त्वम् आपणं गच्छ (तुम बाज़ार जाओ)
पाठ-परिचय
त्वम् आपणं गच्छ — तुम बाज़ार जाओ। यह पाठ संवाद-शैली में है। माँ (अम्बा) अपने पुत्र राकेश को सामान लाने बाज़ार भेजती है, और राकेश दुकानदार (आपणिकः) से सामान खरीदता है। पाठ का मुख्य व्याकरण-बिन्दु है लोट्लकार — आज्ञा, प्रार्थना, अनुमति और आशीर्वाद प्रकट करने वाला रूप। साथ ही संख्याएँ, रुपयों का हिसाब, सड़क-सुरक्षा और स्वास्थ्य की सीख भी मिलती है।
पाठ-सार
दृश्य 1: घर पर — माँ और राकेश
अम्बा – राकेश ! कुत्र असि ? अत्र आगच्छ ।
राकेशः – आम् अम्ब ! कथय किं कार्यं करवाणि ?
माँ बताती हैं कि आज पिताजी कार्यालय से देर से आएँगे, इसलिए — त्वम् आपणं गच्छ। वस्तूनि आनय। वह सामान की सूची (नामावली), थैला (स्यूतम्) और धन देती हैं।
राकेश एक और वस्तु लेना चाहता है — चाकलेट (चाकलेहम्)। माँ सावधान करती हैं:
अधिकं चाकलेह-खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति ।
(अधिक चॉकलेट खाना स्वास्थ्य के लिए हानिकारक है।)
राकेश कहता है — केवलम् अद्य एव स्वीकरोमि (केवल आज ही लूँगा)। माँ सड़क-सुरक्षा की सीख देती हैं:
मार्गे यानानां गतिं पश्यतु । अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु ।
(रास्ते में वाहनों की गति देखो, फिर सावधानी से पार करो।)
दृश्य 2: बाज़ार में — राकेश और आपणिक
राकेश सूची देता है। सूची में है:
हिसाब:
आपणिकः – दश रूप्यकाणि अवशिष्टानि, स्वीकरोतु ।
राकेशः – अस्तु । धन्यवादः ।
आपणिकः – पुनरपि आगच्छतु ।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु: लोट्लकार (आज्ञा / प्रार्थना)
पाठ के स्थूल पद लोट्लकार के हैं — गच्छ, आनय, ददातु, पश्यतु, स्वीकुरु, करवाणि। लोट्लकार क्रिया का भाव (Mood) बताता है — आज्ञा, प्रार्थना, अनुमति, आशीर्वाद।
प्रत्यय-चिह्न:
पठ् धातु (लोट्लकार):
उदाहरण: भवान् पिबतु। अहं संशयं पृच्छानि। यूयम् उत्तिष्ठत। भवन्तः खादन्तु। त्वं पठ। वयं गच्छाम।
ध्यान दें: 'भवान्/भवती' (आप) के साथ प्रथम पुरुष की क्रिया लगती है — भवान् पश्यतु, न कि भवान् पश्य।
सुभाषितों में लोट्लकार
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत् ॥
(सब सुखी हों, सब रोगरहित हों, सब शुभ देखें, कोई दुःख का भागी न हो।) — भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु लोट् के रूप हैं।
काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी ।
(बादल समय पर बरसें, पृथ्वी अन्न से भरपूर हो।) — वर्षतु लोट् रूप।
गीत 'कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम्' (वासुदेव द्विवेदी शास्त्री) में कुरु, भव, पाठय, मा वद, मा पिब — सब लोट्लकार हैं।
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓संवाद-पाठ: माँ-राकेश और राकेश-आपणिक के बीच बातचीत; खरीदारी की व्यावहारिक संस्कृत
- ✓लोट्लकार (आज्ञा/प्रार्थना) के 9 रूप और प्रत्यय-चिह्न: अतु-अताम्-अन्तु, अ-अतम्-अत, आनि-आव-आम
- ✓'भवान्/भवती' के साथ प्रथम पुरुष लोट् (भवान् ददातु, पश्यतु) का विनम्र प्रयोग
- ✓संस्कृत में संख्या व धन-गणना: ₹460 + ₹20 + ₹10 = ₹490, ₹500 में से ₹10 अवशिष्ट
- ✓जीवन-मूल्य: अधिक चॉकलेट हानिकारक, सड़क पर वाहनों की गति देखकर सावधानी से पार करना; 'सर्वे भवन्तु सुखिनः' की भावना
👨🏫 Teaching Tips
- →कक्षा में 'संस्कृत-आपणम्' लगाएँ: एक छात्र आपणिक, दूसरा ग्राहक; पाठ के संवाद ('कति रूप्यकाणि यच्छानि?', 'अवशिष्टं ददातु') से खरीदारी करें
- →असली वस्तुएँ/चित्र (शर्करा, मुद्गः, गुडः, द्विदलम्, सर्षपः) दिखाकर संस्कृत नाम बुलवाएँ और हिन्दी से मिलान कराएँ
- →राकेश का बिल श्यामपट पर बनवाएँ और संस्कृत संख्याओं (विंशतिः, नवतिः, चत्वारि शतानि) में कुल व शेष निकलवाएँ
- →'शिक्षक कहते हैं' खेल: उत्तिष्ठ, उपविश, हस्तं उन्नय, पुस्तकं पठ — फिर बहुवचन में 'उत्तिष्ठत' कहकर पूरी कक्षा से करवाएँ
- →लट्-लोट् तालिकाएँ आमने-सामने बनाएँ (पठति↔पठतु, पठामः↔पठाम) ताकि अन्तर स्पष्ट हो
- →सड़क-संकेत फलक (तिष्ठ, प्रतीक्षस्व, वामतः गच्छ) बनवाकर विद्यालय के गलियारे में लगवाएँ
- →'कुरु उपकारं कुरु उद्धारम्' गीत समूह में गवाएँ और छात्र उसमें से लोट्लकार पद रेखांकित करें
- →परियोजना: घर में माँ जो पाँच आदेश देती हैं, उन्हें लोट्लकार में लिखवाएँ
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र बता सकता है कि राकेश ने कौन-कौन सी वस्तुएँ खरीदीं और कुल कितने रुपये दिए/बचे?
- क्या छात्र किसी धातु (लिख्, क्रीड्, खाद्) के लोट्लकार के तीनों पुरुषों व वचनों के रूप लिख सकता है?
- क्या छात्र लट्लकार के वाक्य को लोट्लकार में बदल सकता है (बालिकाः नृत्यन्ति → नृत्यन्तु)?
- क्या छात्र सुभाषितों से लोट्लकार के पद पहचान सकता है (भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु, वर्षतु)?
- क्या छात्र भवान्/त्वम् के साथ सही पुरुष की क्रिया प्रयोग करता है?
Ask the AI tutor about Class 6 Sanskrit Chapter 12
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “त्वम् आपणं गच्छ”. Free — sign in with Google.
- Explain त्वम् आपणं गच्छ in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 6 Sanskrit Chapter 12 step by step
- Give me 5 important questions with answers from त्वम् आपणं गच्छ
- Quiz me with 5 MCQs on त्वम् आपणं गच्छ
- Make last-minute revision notes for Class 6 Sanskrit Chapter 12
- Explain त्वम् आपणं गच्छ with an everyday example
👩🏫 Class 6 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 6 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 6
- 1. वयं वर्णमालां पठामः
- 2. संयुक्त-व्यञ्जनानि
- 3. एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
- 4. अहं च त्वं च
- 5. संख्यागणना ननु सरला
- 6. अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
- 7. शूराः वयं धीराः वयम्
- 8. सः एव महान् चित्रकारः
- 9. अतिथिदेवो भव
- 10. बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
- 11. यः जानाति सः पण्डितः
- 12. त्वम् आपणं गच्छ
- 13. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
- 14. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः
- 15. माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
- 16. वृक्षाः सत्पुरुषाः इव