एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? – Class 6 Sanskrit Chapter 3 Notes & NCERT PDF

पाठ-परिचय

यह पाठ संस्कृत में वाक्य बनाने की पहली सीढ़ी है। हम सीखते हैं कि किसी व्यक्ति, प्राणी या वस्तु की ओर संकेत करके प्रश्न कैसे पूछें – "यह कौन है? यह क्या है?" – और उत्तर कैसे दें। इसके लिए तीन बातें समझनी हैं: लिङ्ग (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), वचन (एक, द्वि, बहु) और सर्वनाम (सः, एषः, कः ...)।

एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?

(यह (पुरुष) कौन है? यह (स्त्री) कौन है? यह (वस्तु) क्या है?)

पाठ-सार

१. तीन लिङ्ग, तीन वचन

संस्कृत में हिंदी की तरह केवल एक और अनेक नहीं, बल्कि दो के लिए अलग रूप (द्विवचन) होता है।

पुंलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

नपुंसकलिङ्गम्

२. क्रियापदानि (लट् लकार, प्रथम पुरुष)

क्रिया भी कर्ता के वचन के अनुसार बदलती है, लिङ्ग के अनुसार नहीं:

३. सर्वनाम-प्रयोग (सबसे महत्त्वपूर्ण तालिका)

सः = वह (दूर), एषः = यह (पास), कः = कौन (प्रश्न)

४. प्रश्नोत्तर-शैली (पाठ के संवाद)

सः कः ? – सः शिक्षकः । सः किं करोति ? – सः पाठयति ।

किं सः भ्रमति ? – न, सः न भ्रमति । सः तु पाठयति ।

तौ कौ ? – तौ मयूरौ । तौ किं कुरुतः ? – तौ नृत्यतः ।

ताः काः ? – ताः महिलाः । ताः किं कुर्वन्ति ? – ताः धावन्ति ।

तत् किम् ? – तत् चन्द्रयानम् । किं तत् विमानम् ? – न, तत् विमानं न । तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति ।

एतानि कानि ? – एतानि पुस्तकानि । किम् एतानि सोपानानि सन्ति ? – न, एतानि तु पुस्तकानि सन्ति ।

ध्यान दें: "किं करोति / कुरुतः / कुर्वन्ति" = क्या करता है / करते हैं (दो) / करते हैं (सब)। "आम्" = हाँ, "न" = नहीं।

५. शब्दों का अन्त (योग्यताविस्तरः)

शब्दार्थ

व्याकरण-बिन्दु

अभ्यास-संकेत

सामान्य भूलें