संख्यागणना ननु सरला – Class 6 Sanskrit Chapter 5 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 5 of the NCERT Class 6 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 5: संख्यागणना ननु सरला (गिनती सचमुच सरल है)
पाठ-परिचय
पञ्चमः पाठः – संख्यागणना ननु सरला (संख्याओं की गिनती सचमुच सरल है)
पाठ एक रोचक प्रसंग से आरम्भ होता है। शिक्षक पूछते हैं – "छात्राः ! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति ?" छात्र गिनने लगते हैं पर सब "एकम् एकम् एकम्..." ही कहते रह जाते हैं। तब शिक्षक कहते हैं – "अहो ! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति । अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः ।" और एक सुन्दर संख्यागीत गाते हैं। यह गीत डॉ. जनार्दन हेगडे द्वारा रचित है।
इस पाठ में बच्चे गीत के माध्यम से १ से १० तक की संख्याएँ भारतीय ज्ञान-परम्परा के प्रसिद्ध उदाहरणों से जोड़कर सीखते हैं, और फिर १ से ५० तक की संस्कृत संख्याएँ पढ़ते हैं।
पाठ-सार (संख्यागीत और उसका भाव)
एकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः मानवकुलमप्येकम् ।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले प्रभवति सर्वो द्रष्टुम् ॥
लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम् ।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा तेन हि सृष्टं जीवकुलम् ॥
पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले लोके विदधति गणनाम् ।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः सततं पात्ययममरगणम् ॥
सप्त वासराः सप्ताहे ननु स्वराः सुमधुराः सप्त ।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त ख्याता ऋषयः सप्त ॥
अष्ट दिग्गजा धरन्ति धरणीम् उपकृतिशीला अतुलबलाः ।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने चरन्ति सततं नियततया ॥
पूर्वाद्या दश दिशः प्रसिद्धाः सङ्ख्यागणना ननु सरला ।
गायामो वयममितामोदं कुर्मो बहुधा करतालम् ॥
दस दिशाएँ (गृहस्य दश दिशाः)
संख्याप्रसिद्धिः (योग्यताविस्तर से)
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
१ से १० तक संख्याएँ (नपुंसकलिङ्ग में गिनती के रूप)
११ से ५० – बनाने का तरीका
संख्या और संज्ञा का प्रयोग
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓संख्यागीत के माध्यम से १ से १० तक की संख्याओं को भारतीय परम्परा के उदाहरणों (एकः सूर्यः, द्वे नयने, सप्त ऋषयः, नव ग्रहाः आदि) से जोड़ना
- ✓संस्कृत में १ से ५० तक की संख्याएँ शुद्ध उच्चारण के साथ बोलना और लिखना (विंशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्)
- ✓संयुक्त संख्याओं के निर्माण का नियम समझना – इकाई + दहाई, और द्वा-/त्रयो-/अष्टा- जैसे परिवर्तन
- ✓दस दिशाओं (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, ईशान, आग्नेय, नैर्ऋत्य, वायव्य, ऊर्ध्वम्, अधः) के संस्कृत नाम जानना
- ✓'कति ?' प्रश्न का उत्तर संख्यापद से देना – सप्ताहे सप्त वासराः, वर्षे द्वादश मासाः
👨🏫 Teaching Tips
- →पाठ की शुरुआत का खेल दोहराएँ – दस बच्चों को खड़ा करके 'कति जनाः सन्ति ?' पूछें, फिर संस्कृत में क्रम से गिनवाएँ
- →संख्यागीत को ताली (करतालम्) के साथ समूह में गवाएँ; हर पंक्ति पर बच्चे उतनी अँगुलियाँ दिखाएँ
- →कक्षा के फर्श पर दस दिशाओं का चार्ट बनाएँ; बच्चे 'ईशानदिशा', 'आग्नेयदिशा' बोलकर सही ओर मुड़ें
- →उपस्थिति लेते समय एक सप्ताह तक क्रमांक संस्कृत में बुलवाएँ (एकम्, द्वे, त्रीणि...)
- →११-५० के लिए 'संख्या-सीढ़ी' बनवाएँ जिसमें विंशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत् को रंगीन पड़ाव बनाएँ
- →'संख्याप्रसिद्धिः' से फ्लैश-कार्ड बनवाएँ – सामने 'षट्', पीछे 'षट् रसाः – मधुर, अम्ल...'
- →गणित-अध्यापक के साथ मिलकर एक दिन पहाड़े संस्कृत संख्याओं में बुलवाएँ
- →बिंगो खेल – शिक्षक संस्कृत संख्या बोलें, बच्चे अंक काटें
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र संख्यागीत की पंक्तियों से सही संख्या बता सकते हैं (जैसे 'कः षण्मुखदेवः ?' – कार्तिकेयः)?
- क्या छात्र २०, ३०, ४०, ५० के संस्कृत नाम और बीच की संख्याएँ सही बनाते हैं?
- क्या छात्र अंक देखकर संख्यापद (३६ → षट्त्रिंशत्) और संख्यापद देखकर अंक लिख पाते हैं?
- क्या छात्र दस दिशाओं के नाम सही क्रम और स्थिति के साथ बता सकते हैं?
- क्या छात्र 'कति ?' वाले प्रश्नों का उत्तर पूर्ण संस्कृत वाक्य में देते हैं?
Ask the AI tutor about Class 6 Sanskrit Chapter 5
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “संख्यागणना ननु सरला”. Free — sign in with Google.
- Explain संख्यागणना ननु सरला in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 6 Sanskrit Chapter 5 step by step
- Give me 5 important questions with answers from संख्यागणना ननु सरला
- Quiz me with 5 MCQs on संख्यागणना ननु सरला
- Make last-minute revision notes for Class 6 Sanskrit Chapter 5
- Explain संख्यागणना ननु सरला with an everyday example
👩🏫 Class 6 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 6 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 6
- 1. वयं वर्णमालां पठामः
- 2. संयुक्त-व्यञ्जनानि
- 3. एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
- 4. अहं च त्वं च
- 5. संख्यागणना ननु सरला
- 6. अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
- 7. शूराः वयं धीराः वयम्
- 8. सः एव महान् चित्रकारः
- 9. अतिथिदेवो भव
- 10. बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
- 11. यः जानाति सः पण्डितः
- 12. त्वम् आपणं गच्छ
- 13. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
- 14. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः
- 15. माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
- 16. वृक्षाः सत्पुरुषाः इव