शूराः वयं धीराः वयम् – Class 6 Sanskrit Chapter 7 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 7 of the NCERT Class 6 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 7: शूराः वयं धीराः वयम् (हम शूर हैं, हम धीर हैं – देशभक्ति गीत)
पाठ-परिचय
सप्तमः पाठः – शूराः वयं धीराः वयम् (हम शूरवीर हैं, हम धैर्यवान हैं)
पाठ शिक्षक और छात्रों के संवाद से आरम्भ होता है। छात्र बताते हैं कि उन्होंने "शूरा वयं धीरा वयम्" गीत सुना। शिक्षक पूछते हैं – "'वयम्' इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः ?" छात्र उत्तर देते हैं – "वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः ।" फिर सब मिलकर यह प्रेरणादायक देशभक्ति गीत सस्वर गाते हैं। इसके रचनाकार नागपुर (महाराष्ट्र) के प्रसिद्ध आधुनिक कवि श्रीधर भास्कर वर्णेकर हैं, जिन्हें राष्ट्रपति पुरस्कार से सम्मानित किया गया।
पाठ-सार (गीत और भावार्थ)
शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् ।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥१॥
हम शूर, धीर और अत्यन्त वीर हैं; गुणवान, बलवान और सदा विजय की ओर जाने वाले हैं।
दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम् ।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥२॥
हम दृढ़ मन वाले, लालच-रहित, सदा साहस-प्रिय हैं; जनता के सेवक, अत्यन्त भावुक और निश्चित रूप से सबका भला सोचने वाले हैं।
धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये ।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥३॥
हमारे हृदय में न धन की अधिक कामना है, न सुख की वासना, न छल-कपट। हम ऊर्जावान, तेजस्वी और विजय के लिए अडिग हैं।
गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः ।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥४॥
हम सब भय-रहित, नीति पर चलने वाले, दृढ़ शक्ति वाले हैं; विजय चाहने वाले हम बालक समराङ्गण (युद्धभूमि) में जाते हैं।
जगदीश हे ! परमेश हे ! सकलेश हे ! भगवन् ।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥५॥
हे जगदीश, हे परमेश्वर, हे सबके स्वामी भगवन्! हे परमात्मा! हमें परम उज्ज्वल और मंगलमय विजय दीजिए।
भाव: हम भारतीय वीर, धैर्यवान, लोभ-रहित, जनसेवक और नीतिपूर्वक विजय चाहने वाले हैं। गीत में वर्णित गुण शङ्कराचार्य, शिवाजी महाराज, रानी लक्ष्मीबाई, स्वामी विवेकानन्द, सुभाषचन्द्र बोस, ए.पी.जे. अब्दुल कलाम जैसे महापुरुषों के जीवन में दिखते हैं।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
१. प्रातिपदिक (मूल शब्द)
'रामः' का मूल रूप राम है – नामपद के मूल रूप को प्रातिपदिकम् कहते हैं।
२. सर्वनाम – प्रथमा विभक्ति
३. पुरुष और वचन (पठ् धातु, लट् लकार)
४. वचन-परिवर्तन (अकारान्त पुंलिङ्ग)
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓श्रीधर भास्कर वर्णेकर द्वारा रचित देशभक्ति गीत 'शूरा वयं धीरा वयम्' को सस्वर गाना और उसका भावार्थ समझना
- ✓गीत के गुणवाचक शब्द (दृढमानसाः, गतलालसाः, गतभीतयः, धृतनीतयः, ऊर्जस्वलाः) के अर्थ जानना
- ✓तद्, एतद्, अस्मद्, युष्मद् सर्वनामों के प्रथमा विभक्ति के रूप तीनों वचनों में पहचानना
- ✓लट् लकार में तीनों पुरुष और तीनों वचन (पठति–पठतः–पठन्ति, पठसि–पठथः–पठथ, पठामि–पठावः–पठामः) के अनुसार कर्ता-क्रिया मेल करना
- ✓अकारान्त शब्दों का वचन-परिवर्तन (शूरः – शूरौ – शूराः) और 'प्रातिपदिक' की अवधारणा समझना
👨🏫 Teaching Tips
- →गीत को मार्चिंग लय में ताली/ढोल के साथ गवाएँ; प्रार्थना सभा में भी प्रस्तुत करवाएँ
- →हर अन्तरे के बाद पूछें – 'यह गुण किस महापुरुष में दिखता है?' – और पाठ के महापुरुषों के चित्र दिखाएँ
- →सर्वनाम-तालिका का बड़ा चार्ट बनवाएँ; तद्/एतद् के लिङ्ग-रंग अलग रखें (पुं. नीला, स्त्री. गुलाबी, नपुं. हरा)
- →'पुरुष-वचन' खेल: शिक्षक कर्ता बोलें (यूयम्!), बच्चे तुरन्त क्रिया बोलें (पठथ!)
- →कर्ता और क्रिया के अलग-अलग कार्ड बाँटें; बच्चे सही जोड़ी खोजकर वाक्य बनाएँ
- →एकवचन से बहुवचन बदलने की प्रतियोगिता: 'शूरः अहम्' → 'शूराः वयम्'
- →प्रत्येक छात्र गीत का एक गुण चुनकर उस पर अपने जीवन का उदाहरण हिन्दी में बताए
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र गीत को शुद्ध उच्चारण और लय के साथ गा सकते हैं और किसी अन्तरे का भाव बता सकते हैं?
- क्या छात्र गीत के कठिन शब्दों (गतलालसाः, वर्चस्वलाः, समराङ्गणम्) का अर्थ बताते हैं?
- क्या छात्र तद्/एतद्/अस्मद्/युष्मद् के प्रथमा रूप लिङ्ग-वचन के अनुसार सही चुनते हैं?
- क्या छात्र कर्ता के अनुसार सही क्रिया लगाते हैं (वयं पठामः, युवां पठथः)?
- क्या छात्र शब्दों का वचन-परिवर्तन सही करते हैं?
Ask the AI tutor about Class 6 Sanskrit Chapter 7
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “शूराः वयं धीराः वयम्”. Free — sign in with Google.
- Explain शूराः वयं धीराः वयम् in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 6 Sanskrit Chapter 7 step by step
- Give me 5 important questions with answers from शूराः वयं धीराः वयम्
- Quiz me with 5 MCQs on शूराः वयं धीराः वयम्
- Make last-minute revision notes for Class 6 Sanskrit Chapter 7
- Explain शूराः वयं धीराः वयम् with an everyday example
👩🏫 Class 6 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 6 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 6
- 1. वयं वर्णमालां पठामः
- 2. संयुक्त-व्यञ्जनानि
- 3. एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
- 4. अहं च त्वं च
- 5. संख्यागणना ननु सरला
- 6. अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
- 7. शूराः वयं धीराः वयम्
- 8. सः एव महान् चित्रकारः
- 9. अतिथिदेवो भव
- 10. बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
- 11. यः जानाति सः पण्डितः
- 12. त्वम् आपणं गच्छ
- 13. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
- 14. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः
- 15. माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
- 16. वृक्षाः सत्पुरुषाः इव