अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः – Class 7 Sanskrit Chapter 13 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 13 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः (वर्णों की मात्राओं का परिचय)
परिचय
यह पाठ अतिरिक्तम् अध्ययनम् है — कक्षा 6 के "वयं वर्णमालां पठामः" पाठ को आगे बढ़ाता है। छात्रा श्रद्धा अध्यापक से पूछती है: कक्षा 6 में स्वरों की दो मात्राएँ (ह्रस्व, दीर्घ) पढ़ी थीं, पर पाठ के अन्त में तीसरी मात्रा "प्लुतः – त्रिमात्रः" भी दिखाई गई — यह क्या है? अध्यापक इसी प्रश्न का उत्तर देते हुए मात्रा की पूरी व्यवस्था समझाते हैं।
स्वरों की तीन मात्राएँ
अन्य भारतीय भाषाओं में प्रायः स्वरों की दो ही मात्राएँ होती हैं, पर संस्कृत में हर स्वर का एक त्रिमात्र (प्लुत) उपभेद भी होता है।
समानाक्षराणि
सन्ध्यक्षराणि
इस प्रकार संस्कृत में आहत्य (कुल) २२ स्वर होते हैं: 5 ह्रस्व + 8 दीर्घ + 9 प्लुत।
प्लुत का प्रयोग कहाँ?
व्यञ्जनों की अर्ध-मात्रा
तीन मात्राएँ केवल स्वरों में होती हैं। सभी व्यञ्जनों की सदा अर्ध-मात्रा (१/२) होती है — स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म और अयोगवाह (अनुस्वार-विसर्ग) सभी की। याज्ञवल्क्य-शिक्षा का श्लोक:
एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घ उच्यते ।
त्रिमात्रश्च प्लुतो ज्ञेयः व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम् ॥
अर्थ: एकमात्र स्वर ह्रस्व, द्विमात्र दीर्घ, त्रिमात्र प्लुत कहलाता है; व्यञ्जन अर्धमात्रिक होता है।
इसलिए संस्कृत वर्णों की चतुर्विधाः मात्राः (चार प्रकार की मात्राएँ) हैं — स्वरों की तीन (त्रिविधाः) + व्यञ्जनों की एक (एकविधा, अर्ध)। मात्राओं में भेद उच्चारण के काल (समय) का है।
प्रकृति में मात्राएँ
मुर्गे (कुक्कुटः) की बाँग में तीनों काल सुनाई देते हैं: 'उ' (अल्पकालिक – एकमात्र), 'ऊ' (लम्बकालिक – द्विमात्र), 'उ३' (अतिविलम्बकालिक – त्रिमात्र)। पाणिनीय-शिक्षा का श्लोक:
चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः ।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥
मात्रा-गणना-क्रीडा (पुस्तक के उदाहरण)
शब्द को वर्णों में तोड़ें, हर वर्ण की मात्रा लिखें, जोड़ें:
संयुक्त व्यञ्जन वाले शब्द (हर व्यञ्जन अलग गिना जाता है):
प्लुत स्वर वाले शब्द:
अनुनासिक स्वर वाले शब्द (अनुनासिक से मात्रा नहीं बदलती):
मात्राओं का महत्त्व
मात्रा-गणना से वर्णों और शब्दों का शुद्ध उच्चारण होता है और यह श्लोक-रचना (छन्द) में आवश्यक है, क्योंकि छन्दों में निश्चित मात्राएँ होती हैं। प्रायः सभी भारतीय भाषाओं ने अपनी वर्णमाला संस्कृत से ली है — भाषा में गणित का ऐसा सरल समावेश संस्कृत और भारतीय भाषाओं की विशेषता है।
विशेष चिह्न
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓स्वरों की तीन मात्राएँ – ह्रस्व (१), दीर्घ (२), प्लुत (३); व्यञ्जनों की सदा अर्ध-मात्रा (१/२)
- ✓संस्कृत में आहत्य २२ स्वर हैं; प्लुत दूर से पुकारने और वेद-मन्त्र के ओ३म् में प्रयुक्त होता है
- ✓याज्ञवल्क्य-शिक्षा और पाणिनीय-शिक्षा के श्लोकों से मात्राओं की पहचान (चाष, वायस, शिखी, नकुल)
- ✓किसी भी शब्द को वर्णों में तोड़कर उसकी कुल मात्राएँ गिनना
- ✓ॐ और अवग्रह (ऽ) जैसे विशेष चिह्नों का प्रयोग
👨🏫 Teaching Tips
- →मुर्गे की बाँग 'कु-कू-कु३' की नकल कक्षा से करवाकर ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत का अन्तर ताली की गिनती से सुनाएँ
- →प्लुत को दूर खड़े मित्र को 'हे३ राम !' पुकारकर अभ्यास कराएँ
- →बोर्ड पर वर्ण-विच्छेद तालिका के बजाय पंक्ति बनाएँ: वर्ण / मात्रा / योग — हर छात्र एक वर्ण जोड़े
- →'मात्रा-गणना-क्रीडा' को टीम-प्रतियोगिता बनाएँ: पुस्तक के शब्द (बालः, चटका, कपोतः…) कार्ड पर दें
- →संयुक्त व्यञ्जन वाले शब्दों (लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः) में पहले वर्ण-वियोग, फिर गणना — कक्षा 6 पाठ 2 से जोड़ें
- →परियोजना: घर के आसपास के पशु-पक्षियों की ध्वनि सुनकर उनकी मात्रा लिखवाएँ
- →श्लोकों का सस्वर पाठ कराएँ और पदच्छेद पर ध्यान दिलाएँ
📋 Assessment Questions
- संस्कृत वर्णों की कितने प्रकार की मात्राएँ होती हैं? स्वरों और व्यञ्जनों की अलग-अलग बताइए।
- 'कुमार३' और 'ओ३म्' की मात्राएँ वर्ण-विच्छेद सहित गिनिए।
- चाषः, वायसः, शिखी, नकुलः – किसकी ध्वनि कितनी मात्रा की है?
- प्लुत स्वर का प्रयोग किन दो सन्दर्भों में होता है? उदाहरण दीजिए।
- अवग्रह (ऽ) का प्रयोग कब होता है? 'कोऽपि' का उदाहरण समझाइए।
Ask the AI tutor about Class 7 Sanskrit Chapter 13
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः”. Free — sign in with Google.
- Explain अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 7 Sanskrit Chapter 13 step by step
- Give me 5 important questions with answers from अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- Quiz me with 5 MCQs on अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- Make last-minute revision notes for Class 7 Sanskrit Chapter 13
- Explain अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः with an everyday example
👩🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 7 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7
- 1. वन्दे भारतमातरम्
- 2. नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्
- 3. मित्राय नमः
- 4. न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
- 5. सेवा हि परमो धर्मः
- 6. क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
- 7. ईशावास्यम् इदं सर्वम्
- 8. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
- 9. अन्नाद् भवन्ति भूतानि
- 10. दशमः कः ?
- 11. द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- 12. वीराङ्गना पन्नाधाया
- 13. अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- 14. परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- 15. परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि