वन्दे भारतमातरम् – Class 7 Sanskrit Chapter 1 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 1 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 1: वन्दे भारतमातरम् (भारतमाता को प्रणाम)
पाठ-परिचय
प्रथमः पाठः – वन्दे भारतमातरम् (मैं भारतमाता को प्रणाम करता/करती हूँ)
यह पाठ एक संवाद से आरम्भ होता है। दो बच्चे अपनी माँ से पूछते हैं कि आकाशवाणी और विद्यालय में बार-बार सुनाई देने वाले गीत ‘वन्दे मातरम्’ का अर्थ क्या है, इसे किसने लिखा और यह किस भाषा में है। माँ उत्तर देती हैं और फिर भारतमाता के स्वरूप तथा त्रिवर्ण राष्ट्रध्वज के प्रत्येक रंग और धर्मचक्र का संदेश समझाती हैं। पाठ के अन्त में सब मिलकर एक देशभक्ति गीत गाते हैं।
पाठ-सार
‘वन्दे मातरम्’ गीत का परिचय
महान् देशभक्तः बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः १८८२ तमे वर्षे ‘आनन्दमठः’ इति नामकम् उपन्यासं लिखितवान् ।
भारतमाता का स्वरूप
साक्षात् पर्वतराजः हिमालयः मुकुटरूपेण अस्याः मस्तके शोभते । अस्याः चरणौ प्रक्षालयति स्वयं रत्नाकरः समुद्रः ।
त्रिवर्ण राष्ट्रध्वज का संदेश
चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल ।
सूर्य बिना विराम के चलता है, नदी कष्ट सहकर भी लक्ष्य की ओर बहती है – जीवन में थकान, आलस्य और प्रमाद का स्थान न हो।
समापन-गीत
वयं बालका भारतभक्ताः वयं बालिका भारतभक्ताः ।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः ॥
(हम बालक-बालिकाएँ सब भारत के भक्त हैं; हम पृथ्वी और स्वर्ग को भी जीतने में समर्थ हैं।)
प्राचीन नाम – आधुनिक नाम (पुस्तक की सूची से)
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
विभक्ति और वचन (अभ्यास ४, ६ के आधार पर)
लट्-लकार (वर्तमान काल) – ‘अस्’ धातु
पाठ में आए प्रत्यय
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓‘वन्दे मातरम्’ गीत के रचयिता (बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय), स्रोत (आनन्दमठ, १८८२) और अर्थ जानना
- ✓भारतमाता के स्वरूप में हिमालय, समुद्र, प्रमुख पर्वतों, नदियों और तीर्थक्षेत्रों को संस्कृत नामों से पहचानना
- ✓राष्ट्रध्वज के केशर, श्वेत, हरित वर्ण और २४ अरों वाले धर्मचक्र का संदेश संस्कृत में बताना
- ✓विभक्ति-वचन के रूप (चरणम्, नदी, ललाट, देश, चक्र, अहम्) तथा ‘अस्’ धातु के लट्-लकार रूप लिखना
- ✓क्तवतु (लिखितवान्) और तुमुन् (वक्तुम्, जेतुम्) प्रत्यय वाले पदों का अर्थ समझना
👨🏫 Teaching Tips
- →पाठ को माँ और दो बच्चों के संवाद के रूप में तीन विद्यार्थियों से अभिनय करवाएँ
- →भारत के मानचित्र पर पाठ में आई नदियाँ, पर्वत और तीर्थक्षेत्र ढूँढ़ने की गतिविधि कराएँ
- →राष्ट्रध्वज का चित्र बनवाकर प्रत्येक रंग के साथ ‘जयतु सैनिकः / वैज्ञानिकः / कृषकः’ लिखवाएँ
- →प्राचीन नाम – आधुनिक नाम की जोड़ियाँ (अवन्तिका–उज्जैन आदि) फ्लैश-कार्ड खेल से याद कराएँ
- →‘वयं बालका भारतभक्ताः’ गीत को सामूहिक रूप से लय में गवाएँ
- →‘वन्दे मातरम्’ मूल गीत (योग्यताविस्तर) का सामूहिक गान और इतिहास पर संक्षिप्त चर्चा करें
- →अपने प्रदेश की नदियों, पर्वतों और तीर्थों के नाम संस्कृत में लिखने की परियोजना दें
📋 Assessment Questions
- ‘वन्दे मातरम्’ गीत किसने, कब और किस ग्रन्थ में लिखा?
- राष्ट्रध्वज का हरित वर्ण किसका सूचक है और हमें क्या कहने को प्रेरित करता है?
- धर्मचक्र में कितने अराः हैं और वह क्या संदेश देता है?
- ‘ललाट’ शब्द के सप्तमी विभक्ति के तीनों वचनों के रूप लिखिए।
- ‘अस्’ धातु के लट्-लकार में उत्तमपुरुष के तीनों रूप लिखिए।
Ask the AI tutor about Class 7 Sanskrit Chapter 1
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “वन्दे भारतमातरम्”. Free — sign in with Google.
- Explain वन्दे भारतमातरम् in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 7 Sanskrit Chapter 1 step by step
- Give me 5 important questions with answers from वन्दे भारतमातरम्
- Quiz me with 5 MCQs on वन्दे भारतमातरम्
- Make last-minute revision notes for Class 7 Sanskrit Chapter 1
- Explain वन्दे भारतमातरम् with an everyday example
👩🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 7 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7
- 1. वन्दे भारतमातरम्
- 2. नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्
- 3. मित्राय नमः
- 4. न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
- 5. सेवा हि परमो धर्मः
- 6. क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
- 7. ईशावास्यम् इदं सर्वम्
- 8. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
- 9. अन्नाद् भवन्ति भूतानि
- 10. दशमः कः ?
- 11. द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- 12. वीराङ्गना पन्नाधाया
- 13. अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- 14. परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- 15. परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि