दशमः कः ? – Class 7 Sanskrit Chapter 10 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 10 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 10: दशमः कः ? (दसवाँ कौन है?)
पाठ-परिचय
दशमः पाठः – दशमः कः ? (दसवाँ कौन है?)
पाठ दो भागों में है। पहले भाग में आचार्य और छात्रों का संवाद है – पिछले सप्ताह संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षा हुई थी। सबने भाग लिया। विद्याधरः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्, प्रीतिः द्वितीया, हेमलता तृतीयं स्थानं प्राप्तवती। कोई छात्र कहता है "अहं चतुर्थः अस्मि", कोई छात्रा "अहं पञ्चमी अस्मि", कोई "अहं नवमी अस्मि"। आचार्य पूछते हैं – "तर्हि दशमः कोऽस्ति भोः ?" छात्र नहीं जानते, तो आचार्य दसवें के बारे में एक कथा सुनाते हैं।
इस पाठ का मुख्य विषय है पूरणवाचक संख्या शब्द (ordinal numbers) – प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः …
पाठ-सार (कथा)
शिक्षा: दूसरों को गिनते समय स्वयं को भूल जाना मनुष्य की सामान्य भूल है; आत्म-निरीक्षण भी आवश्यक है।
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु: पूरणवाचक संख्या
संख्या (एकम्, द्वे, त्रीणि…) से क्रम बताने वाले शब्द बनते हैं। ये विशेषण हैं, इसलिए तीनों लिङ्गों में बदलते हैं:
ध्यान दें: १, २, ३ की स्त्रीलिङ्ग में -आ (प्रथमा, द्वितीया, तृतीया) और ४ से आगे -ई (चतुर्थी, पञ्चमी…) लगता है। इसी कारण संवाद में छात्रा कहती है "अहं पञ्चमी", "अहं नवमी" और प्रीति के लिए "द्वितीया"।
संख्या-शब्द के लिङ्ग (१–४)
उपयोग – सप्ताह और मास
योग्यताविस्तर में संकटनाशन गणेश स्तोत्र भी है, जिसमें गणेश के बारह नाम क्रम से आते हैं – प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम् … दशमं तु विनायकम् । एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम् ।
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓दस बालकों की कथा – स्वयं को न गिनने की भूल और पथिक का उत्तर 'दशमः त्वम् असि'
- ✓पूरणवाचक संख्याएँ (प्रथमः–विंशः) तीनों लिङ्गों में; स्त्रीलिङ्ग में प्रथमा–तृतीया (-आ) और चतुर्थी से (-ई)
- ✓एक से चार तक संख्या-शब्दों के लिङ्ग-भेद (एकः/एका/एकम्, द्वौ/द्वे, त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि)
- ✓सप्ताह के वार, भारतीय मास और अङ्गुलियों के क्रम में पूरणवाचक शब्दों का प्रयोग
- ✓संस्कृत-ओलम्पियाड् संवाद से स्थान (प्रथम, द्वितीय…) बताने का व्यावहारिक अभ्यास
👨🏫 Teaching Tips
- →कक्षा में दस छात्रों को खड़ा कर कथा का अभिनय कराएँ – गिनने वाला स्वयं को छोड़ दे; 'पथिक' बना छात्र अन्त में 'दशमः त्वम् असि' कहे
- →दौड़ या क्विज़ के परिणाम बोर्ड पर लिखकर छात्र स्वयं बताएँ – 'अहं तृतीयः/तृतीया अस्मि'
- →पुंलिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग-नपुंसक के तीन रंगीन कार्ड बनाकर पूरणवाचक शब्द सही स्तम्भ में लगवाएँ
- →हाथ की पाँच अङ्गुलियों पर प्रथमा–पञ्चमी लिखवाकर 'करे कतमा अङ्गुलिः तर्जनी?' जैसे प्रश्न पूछें
- →कैलेंडर से वार और भारतीय मास पूछें – 'मासेषु दशमः मासः कः?'
- →संकटनाशन गणेश स्तोत्र का सस्वर पाठ कराकर उसमें आए पूरणवाचक शब्द (प्रथमं, द्वितीयकम्…) रेखाङ्कित कराएँ
- →शिक्षा पर चर्चा: दूसरों की गलतियाँ गिनते समय हम स्वयं को क्यों भूल जाते हैं?
📋 Assessment Questions
- कथा की घटनाएँ क्रम से संस्कृत में बता सकते हैं और 'दशमः कः' का उत्तर दे सकते हैं?
- १ से २० तक पूरणवाचक शब्द तीनों लिङ्गों में सही लिख सकते हैं?
- एक से चार तक संख्या-शब्दों को विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार बदल सकते हैं?
- सप्ताह/मास/अङ्गुलि से जुड़े 'कतमः' प्रश्नों के सही उत्तर दे सकते हैं?
Ask the AI tutor about Class 7 Sanskrit Chapter 10
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “दशमः कः ?”. Free — sign in with Google.
- Explain दशमः कः ? in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 7 Sanskrit Chapter 10 step by step
- Give me 5 important questions with answers from दशमः कः ?
- Quiz me with 5 MCQs on दशमः कः ?
- Make last-minute revision notes for Class 7 Sanskrit Chapter 10
- Explain दशमः कः ? with an everyday example
👩🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 7 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7
- 1. वन्दे भारतमातरम्
- 2. नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्
- 3. मित्राय नमः
- 4. न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
- 5. सेवा हि परमो धर्मः
- 6. क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
- 7. ईशावास्यम् इदं सर्वम्
- 8. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
- 9. अन्नाद् भवन्ति भूतानि
- 10. दशमः कः ?
- 11. द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- 12. वीराङ्गना पन्नाधाया
- 13. अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- 14. परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- 15. परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि