TalentJR

द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः – Class 7 Sanskrit Chapter 11 Notes & NCERT PDF

Class 7SanskritChapter 11NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7

Notes and a simple summary of Chapter 11 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

पाठ 11: द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (द्वीपों में सुन्दर – अण्डमान)

पाठ-परिचय

एकादशः पाठः – द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (द्वीपों में सुन्दर द्वीप – अण्डमान)

यह पाठ अध्यापिका और छात्रों का संवाद है। अध्यापिका एक सुन्दर चित्र दिखाकर भारत के मानचित्र पर अण्डमान-द्वीपसमूह दिखाती हैं। छात्र – सूर्यांश, दीपेश, दीपा, सुधीर, सुरेखा, मुकुन्द, ऋचा, सुरुचि, राजर्षि – प्रश्न पूछते हैं और अपनी जानकारी बाँटते हैं। पाठ से इतिहास, भूगोल, जनजातियाँ, पर्यटन और आजीविका – सब का परिचय मिलता है।

पाठ-सार

स्थिति और नाम

  • अण्डमान-द्वीपसमूह भारत के आठ केन्द्रशासित प्रदेशों में से एक है – भारतस्य अष्टसु केन्द्रशासितप्रदेशेषु अन्यतमः।
  • इसकी राजधानी श्रीविजयपुरम् है; पहले अंग्रेज़ शासन ने इसका नाम 'पोर्ट-ब्लेयर' रखा था। भारत सरकार ने नाम बदलकर श्रीविजयपुरम् किया।
  • सूर्यांश ने जालपुट (वेबसाइट) पर खोजा: रामायणकाल में इसका नाम 'हण्डुकमान' था – यह शब्द प्रायः 'हनूमान' का बदला हुआ रूप है। प्रथम शताब्दी में नाम 'अगादेमन' था, फिर 'अङ्गादेमन' हुआ।
  • इतिहास – सेल्युलर कारागार (कालापानी)

  • यहाँ 'सेल्युलर' कारागार है, जिसका दूसरा नाम 'कालापानी' है।
  • अंग्रेज़ों ने स्वतन्त्रता के लिए लड़ने वाले क्रान्तिकारियों के दमन के लिए यह त्रितलात्मकम् (तीन तल वाला) कारागार बनाया था।
  • यहीं स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभूमि की रक्षा के लिए दश वर्षाणि (दस वर्ष) तक कल्पना से परे घोर कष्ट सहा।
  • मुकुन्द कहता है – "तेषां बलिदानेन एव वयं सुखेन जीवामः ।"
  • पाठ के अनुसार यह स्थान 'यूनेस्को'-संस्था की वैश्विक सम्पदा की सूची में भी संरक्षित है। (स्पष्टीकरण: वास्तव में सेल्युलर जेल यूनेस्को की विश्व-धरोहर की सम्भावित सूची (Tentative List) में है, अभी अन्तिम सूची में शामिल नहीं है। अभ्यास के रिक्त-स्थान में पाठ के अनुसार 'यूनेस्को' ही लिखें।)
  • जनजातियाँ

  • यहाँ अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली आदि विशिष्ट जनजातियाँ रहती हैं।
  • अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा जनजातियों की आजीविका के लिए सरकार ने नारियल के उद्यान बनाए।
  • सेण्टिनली जनजाति समाज से दूर रहती है; उनकी जनसंख्या भी बहुत कम है।
  • घूमने के स्थान

    राजर्षि अपने पिता के साथ वहाँ गया था। उसने देखे – महात्मा गान्धी मरीन राष्ट्रीय उद्यान, नॉर्थ-बे-द्वीप, समुद्रिका नौसेना समुद्रीय सङ्ग्रहालय, कालापत्थर-तट, विजयनगर-तट। भारत के समुद्रतटों में राधानगर-तट का अत्यन्त विशिष्ट स्थान है – वहाँ की श्वेत रेत, नीला निर्मल जल और पारदर्शी समुद्रतल अविस्मरणीय हैं।

    अध्यापिका बताती हैं कि स्वराजद्वीप में एलीफेण्टा-तट पर और नॉर्थ-बे-अन्तरीप में सिन्धुतलविहार (सी-वॉक), स्कूबा-डाइविङ्ग्, स्नॉर्कलिङ्ग् जैसी गतिविधियाँ होती हैं। समुद्र का भीतरी भाग रंग-बिरंगी मछलियों, कछुओं और प्रवाल (मूँगे) की चट्टानों से सजा-सा दिखता है।

    आजीविका

    मोतियों की मालाएँ, सीप-शिल्प, नारियल-शिल्प और मसालों (उपस्कराः) के उत्पादन और व्यापार से लोगों की आजीविका चलती है। कुछ लोग खेती और मछली-व्यापार से जीविका चलाते हैं।

    अन्त में सब मिलकर गाते हैं:

    हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं विनायकादिस्तुतिभाजनानाम् ।
    स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा ॥

    (यह बलिदानियों की पवित्र तपोभूमि है, जो अपने राष्ट्रधर्म की शिक्षा देती है – पृथ्वी पर तीर्थ जैसी दर्शनीय है।)

    द्वीपों के नए नाम (योग्यताविस्तर)

  • रॉस-द्वीप → नेताजी सुभाषचन्द्र बोस द्वीप
  • नील-द्वीप → शहीद द्वीप
  • हैवलॉक-द्वीप → स्वराज द्वीप
  • शब्दार्थ

  • द्वीपः – टापू (island)
  • आकर्षकम् – मनोहर
  • जालपुटे – वेबसाइट पर
  • अन्वेषणम् – खोज
  • स्वातन्त्र्यार्थम् – स्वतन्त्रता के लिए
  • कल्पनातीतम् – चिन्तन से परे
  • घोरम् – भयानक
  • सोढवान् – सहन किया
  • कारागारम् – जेल
  • त्रितलात्मकम् – तीन तल का
  • श्वेतरेणुः – सफ़ेद रेत
  • पारदर्शी – आर-पार दिखने वाला
  • मुक्तामालाः – मोतियों की मालाएँ
  • कच्छपः – कछुआ
  • प्रवालप्रस्तरैः – मूँगे की चट्टानों से
  • व्याकरण-बिन्दु

    विशेषण–विशेष्य का मेल

    विशेषण का लिङ्ग, विभक्ति और वचन विशेष्य के समान होता है:

  • नीलं समुद्रम्, सुन्दरतमेषु समुद्रतटेषु, स्वीयाः रीतिपरम्पराः, विविधवर्णाः मत्स्याः, स्थानीये आपणे, प्रथमं स्थानम्।
  • अभ्यास: नूतने गृहे, पवित्रं गुरुकुलम्, रक्तायां शाटिकायाम्, उत्तमानि पुस्तकानि, सुदीर्घः मार्गः, सुन्दरी युवती, उन्नतान् वृक्षान्, विशालां पाठशालाम्, स्थूलाय गजाय, तस्य तटस्य।
  • सर्वनाम-विशेषण

    सर्वनाम भी विशेषण की तरह विशेष्य से मेल खाता है – तस्मिन् चित्रे, सा वृद्धा, सः शिक्षकः, ते बालकाः, तत् पुष्पम्, ताः शिक्षिकाः, तौ मयूरौ, तस्यै बालिकायै।

    समास (षष्ठी-तत्पुरुष)

    षष्ठी विभक्ति हटाकर दो पद जुड़ते हैं:

  • समुद्रस्य मध्ये → समुद्रमध्ये
  • द्वीपानां समूहः → द्वीपसमूहः
  • रामायणस्य काले → रामायणकाले
  • भारतस्य भूमिः → भारतभूमिः
  • देशस्य भक्तः → देशभक्तः
  • समुद्रस्य तलम् → समुद्रतलम्
  • अव्यय

    पाठ में आए अव्यय – कुत्र, किम्, खलु, नैव, एव, सह, तत्र, सर्वत्र, अपि, अत्र, अवश्यम्, च, इति, यावत्, ह्यः, पूर्वम्।

    अभ्यास-संकेत

  • मिलान: हण्डुकमान – अण्डमानः; कालापानी – सेल्युलर-कारागारः; जारवा – जनजातिः; स्वराजद्वीपः – एलीफेण्टा; राधानगरतटः – श्वेतरेणुः; स्वातन्त्र्यवीरः – सावरकरः।
  • रिक्तस्थान: राजधानी श्रीविजयपुरम्; प्रथमशताब्द्याम् 'अगादेमन'; 'सेल्युलर' कारागारम्; बलिदानेन; यूनेस्को; मत्स्यव्यापारेण।
  • सामान्य भूलें

  • राजधानी का पुराना नाम लिखना – अब राजधानी श्रीविजयपुरम् है (पहले पोर्ट-ब्लेयर)।
  • नामों का क्रम उलटना – रामायणकाल में हण्डुकमान, प्रथम शताब्दी में अगादेमन।
  • सावरकर के कष्ट की अवधि – पाठ में दश वर्षाणि (दस वर्ष) है।
  • विशेषण का लिङ्ग न बदलना – 'रक्तायां शाटिकायाम्' (स्त्री० सप्तमी) में दोनों पद समान विभक्ति में होंगे।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓अण्डमान-द्वीपसमूह का परिचय: केन्द्रशासित प्रदेश, राजधानी श्रीविजयपुरम्, पुराने नाम हण्डुकमान और अगादेमन
    • ✓सेल्युलर कारागार (कालापानी) और स्वातन्त्र्यवीर सावरकर के दस वर्ष के कष्ट से स्वतन्त्रता-संग्राम का बोध
    • ✓जनजातियाँ (अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली), दर्शनीय तट और आजीविका के साधन
    • ✓विशेषण-विशेष्य और सर्वनाम-विशेषण का लिङ्ग-विभक्ति-वचन में मेल
    • ✓षष्ठी-तत्पुरुष समास (समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये) और पाठगत अव्ययों की पहचान

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →भारत के मानचित्र पर अण्डमान-निकोबार ढूँढ़वाएँ और श्रीविजयपुरम्, स्वराजद्वीप, राधानगर-तट अंकित करवाएँ
    • →संवाद को छात्रों में बाँटकर (अध्यापिका, सूर्यांश, राजर्षि आदि) पढ़वाएँ ताकि प्रश्नोत्तर-शैली का अभ्यास हो
    • →पुराने और नए नामों (पोर्ट-ब्लेयर–श्रीविजयपुरम्, हैवलॉक–स्वराजद्वीप) की मिलान-पट्टियाँ बनवाएँ
    • →सेल्युलर कारागार और सावरकर पर पाँच पंक्तियाँ बोलने का अवसर देकर राष्ट्रभक्ति पर चर्चा करें
    • →विशेषण-विशेष्य मेल के लिए दो रंगों की पर्चियाँ बाँटें; छात्र सही जोड़ी ढूँढ़कर वाक्य बनाएँ
    • →'स्कूबा-डाइविङ्ग्, स्नॉर्कलिङ्ग्, सिन्धुतलविहार' के अन्तर योग्यताविस्तर से समझाएँ
    • →परियोजना: अण्डमान के तटों के चित्रों की शीर्षकसहित सङ्ग्रह-पुस्तिका बनवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. राजधानी, पुराने नाम, जनजातियाँ और दर्शनीय स्थल सही बता सकते हैं?
    2. सेल्युलर कारागार का ऐतिहासिक महत्त्व संस्कृत/हिन्दी में समझा सकते हैं?
    3. विशेषण का विशेष्य से लिङ्ग-विभक्ति-वचन में मेल करके रिक्तस्थान भर सकते हैं?
    4. षष्ठी-तत्पुरुष के विग्रह से समस्त पद बना सकते हैं?

    👩‍🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.