द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः – Class 7 Sanskrit Chapter 11 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 11 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 11: द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (द्वीपों में सुन्दर – अण्डमान)
पाठ-परिचय
एकादशः पाठः – द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (द्वीपों में सुन्दर द्वीप – अण्डमान)
यह पाठ अध्यापिका और छात्रों का संवाद है। अध्यापिका एक सुन्दर चित्र दिखाकर भारत के मानचित्र पर अण्डमान-द्वीपसमूह दिखाती हैं। छात्र – सूर्यांश, दीपेश, दीपा, सुधीर, सुरेखा, मुकुन्द, ऋचा, सुरुचि, राजर्षि – प्रश्न पूछते हैं और अपनी जानकारी बाँटते हैं। पाठ से इतिहास, भूगोल, जनजातियाँ, पर्यटन और आजीविका – सब का परिचय मिलता है।
पाठ-सार
स्थिति और नाम
इतिहास – सेल्युलर कारागार (कालापानी)
जनजातियाँ
घूमने के स्थान
राजर्षि अपने पिता के साथ वहाँ गया था। उसने देखे – महात्मा गान्धी मरीन राष्ट्रीय उद्यान, नॉर्थ-बे-द्वीप, समुद्रिका नौसेना समुद्रीय सङ्ग्रहालय, कालापत्थर-तट, विजयनगर-तट। भारत के समुद्रतटों में राधानगर-तट का अत्यन्त विशिष्ट स्थान है – वहाँ की श्वेत रेत, नीला निर्मल जल और पारदर्शी समुद्रतल अविस्मरणीय हैं।
अध्यापिका बताती हैं कि स्वराजद्वीप में एलीफेण्टा-तट पर और नॉर्थ-बे-अन्तरीप में सिन्धुतलविहार (सी-वॉक), स्कूबा-डाइविङ्ग्, स्नॉर्कलिङ्ग् जैसी गतिविधियाँ होती हैं। समुद्र का भीतरी भाग रंग-बिरंगी मछलियों, कछुओं और प्रवाल (मूँगे) की चट्टानों से सजा-सा दिखता है।
आजीविका
मोतियों की मालाएँ, सीप-शिल्प, नारियल-शिल्प और मसालों (उपस्कराः) के उत्पादन और व्यापार से लोगों की आजीविका चलती है। कुछ लोग खेती और मछली-व्यापार से जीविका चलाते हैं।
अन्त में सब मिलकर गाते हैं:
हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं विनायकादिस्तुतिभाजनानाम् ।
स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा ॥
(यह बलिदानियों की पवित्र तपोभूमि है, जो अपने राष्ट्रधर्म की शिक्षा देती है – पृथ्वी पर तीर्थ जैसी दर्शनीय है।)
द्वीपों के नए नाम (योग्यताविस्तर)
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
विशेषण–विशेष्य का मेल
विशेषण का लिङ्ग, विभक्ति और वचन विशेष्य के समान होता है:
सर्वनाम-विशेषण
सर्वनाम भी विशेषण की तरह विशेष्य से मेल खाता है – तस्मिन् चित्रे, सा वृद्धा, सः शिक्षकः, ते बालकाः, तत् पुष्पम्, ताः शिक्षिकाः, तौ मयूरौ, तस्यै बालिकायै।
समास (षष्ठी-तत्पुरुष)
षष्ठी विभक्ति हटाकर दो पद जुड़ते हैं:
अव्यय
पाठ में आए अव्यय – कुत्र, किम्, खलु, नैव, एव, सह, तत्र, सर्वत्र, अपि, अत्र, अवश्यम्, च, इति, यावत्, ह्यः, पूर्वम्।
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓अण्डमान-द्वीपसमूह का परिचय: केन्द्रशासित प्रदेश, राजधानी श्रीविजयपुरम्, पुराने नाम हण्डुकमान और अगादेमन
- ✓सेल्युलर कारागार (कालापानी) और स्वातन्त्र्यवीर सावरकर के दस वर्ष के कष्ट से स्वतन्त्रता-संग्राम का बोध
- ✓जनजातियाँ (अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली), दर्शनीय तट और आजीविका के साधन
- ✓विशेषण-विशेष्य और सर्वनाम-विशेषण का लिङ्ग-विभक्ति-वचन में मेल
- ✓षष्ठी-तत्पुरुष समास (समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये) और पाठगत अव्ययों की पहचान
👨🏫 Teaching Tips
- →भारत के मानचित्र पर अण्डमान-निकोबार ढूँढ़वाएँ और श्रीविजयपुरम्, स्वराजद्वीप, राधानगर-तट अंकित करवाएँ
- →संवाद को छात्रों में बाँटकर (अध्यापिका, सूर्यांश, राजर्षि आदि) पढ़वाएँ ताकि प्रश्नोत्तर-शैली का अभ्यास हो
- →पुराने और नए नामों (पोर्ट-ब्लेयर–श्रीविजयपुरम्, हैवलॉक–स्वराजद्वीप) की मिलान-पट्टियाँ बनवाएँ
- →सेल्युलर कारागार और सावरकर पर पाँच पंक्तियाँ बोलने का अवसर देकर राष्ट्रभक्ति पर चर्चा करें
- →विशेषण-विशेष्य मेल के लिए दो रंगों की पर्चियाँ बाँटें; छात्र सही जोड़ी ढूँढ़कर वाक्य बनाएँ
- →'स्कूबा-डाइविङ्ग्, स्नॉर्कलिङ्ग्, सिन्धुतलविहार' के अन्तर योग्यताविस्तर से समझाएँ
- →परियोजना: अण्डमान के तटों के चित्रों की शीर्षकसहित सङ्ग्रह-पुस्तिका बनवाएँ
📋 Assessment Questions
- राजधानी, पुराने नाम, जनजातियाँ और दर्शनीय स्थल सही बता सकते हैं?
- सेल्युलर कारागार का ऐतिहासिक महत्त्व संस्कृत/हिन्दी में समझा सकते हैं?
- विशेषण का विशेष्य से लिङ्ग-विभक्ति-वचन में मेल करके रिक्तस्थान भर सकते हैं?
- षष्ठी-तत्पुरुष के विग्रह से समस्त पद बना सकते हैं?
Ask the AI tutor about Class 7 Sanskrit Chapter 11
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः”. Free — sign in with Google.
- Explain द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 7 Sanskrit Chapter 11 step by step
- Give me 5 important questions with answers from द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- Quiz me with 5 MCQs on द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- Make last-minute revision notes for Class 7 Sanskrit Chapter 11
- Explain द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः with an everyday example
👩🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 7 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7
- 1. वन्दे भारतमातरम्
- 2. नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्
- 3. मित्राय नमः
- 4. न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
- 5. सेवा हि परमो धर्मः
- 6. क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
- 7. ईशावास्यम् इदं सर्वम्
- 8. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
- 9. अन्नाद् भवन्ति भूतानि
- 10. दशमः कः ?
- 11. द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- 12. वीराङ्गना पन्नाधाया
- 13. अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- 14. परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- 15. परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि