TalentJR

परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि – Class 7 Sanskrit Chapter 14 Notes & NCERT PDF

Class 7SanskritChapter 14NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7

Notes and a simple summary of Chapter 14 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि (संज्ञा और सर्वनाम शब्दों के रूप)

परिचय

परिशिष्टम् १ – शब्दरूपाणि पूरी पुस्तक का सन्दर्भ-भाग है। इसमें संज्ञा और सर्वनाम शब्दों के सातों विभक्तियों (प्रथमा से सप्तमी) और सम्बोधन के रूप तीनों वचनों में दिए गए हैं। पाठों में आए वाक्य बनाते और समझते समय इन्हीं रूपों की आवश्यकता होती है।

रूप पढ़ने की विधि

  • हर शब्द के लिए पंक्तियाँ विभक्ति की हैं (प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, सम्बोधनम्)।
  • हर पंक्ति में तीन रूप — एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम् — इसी क्रम में।
  • अजन्ताः = जिनके अन्त में स्वर हो (अच् = स्वर)। शब्द का अन्तिम वर्ण देखकर उसका नाम बनता है: देव = द् + ए + व् + अ → 'अ'कारान्तः।
  • हर तालिका के नीचे "एवम्" में वे शब्द दिए हैं जिनके रूप इसी प्रकार चलते हैं।
  • पुंलिङ्ग शब्द

    'अ'कारान्त – देव, राम

  • प्रथमा: देवः, देवौ, देवाः
  • द्वितीया: देवम्, देवौ, देवान्
  • तृतीया: देवेन, देवाभ्याम्, देवैः
  • चतुर्थी: देवाय, देवाभ्याम्, देवेभ्यः
  • पञ्चमी: देवात्, देवाभ्याम्, देवेभ्यः
  • षष्ठी: देवस्य, देवयोः, देवानाम्
  • सप्तमी: देवे, देवयोः, देवेषु
  • सम्बोधनम्: हे देव !, हे देवौ !, हे देवाः !
  • राम में 'र' के कारण न → ण: रामेण, रामाणाम् (अन्य रूप देव जैसे)। एवम् – बाल, भीम, शिव, कृष्ण, हस्त, पाद, हर, कर, शर, वृक्ष, चषक।

    'इ'कारान्त – कवि, हरि

  • प्रथमा: कविः, कवी, कवयः
  • द्वितीया: कविम्, कवी, कवीन्
  • तृतीया: कविना, कविभ्याम्, कविभिः
  • चतुर्थी: कवये, कविभ्याम्, कविभ्यः
  • पञ्चमी/षष्ठी (एकवचन): कवेः
  • षष्ठी: कवेः, कव्योः, कवीनाम्
  • सप्तमी: कवौ, कव्योः, कविषु
  • सम्बोधनम्: हे कवे !, हे कवी !, हे कवयः !
  • हरि: हरिणा, हरीणाम् (ण)। एवम् – मुनि, रवि, कपि, विधि, अग्नि, गिरि, अरि, ऋषि।

    'उ'कारान्त – शम्भु, गुरु

  • प्रथमा: शम्भुः, शम्भू, शम्भवः
  • द्वितीया: शम्भुम्, शम्भू, शम्भून्
  • तृतीया: शम्भुना, शम्भुभ्याम्, शम्भुभिः
  • चतुर्थी: शम्भवे, शम्भुभ्याम्, शम्भुभ्यः
  • पञ्चमी/षष्ठी (एकवचन): शम्भोः
  • षष्ठी: शम्भोः, शम्भ्वोः, शम्भूनाम्
  • सप्तमी: शम्भौ, शम्भ्वोः, शम्भुषु
  • सम्बोधनम्: हे शम्भो !, हे शम्भू !, हे शम्भवः !
  • गुरु: गुरुणा, गुरूणाम् (ण)। एवम् – मनु, वायु, पशु, ऋतु, शिशु, भानु, विष्णु, तरु, रिपु, प्रभु, इक्षु, शत्रु।

    'ऋ'कारान्त – पितृ, नेतृ

  • प्रथमा: पिता, पितरौ, पितरः — नेता, नेतारौ, नेतारः
  • द्वितीया: पितरम्, पितरौ, पितॄन् — नेतारम्, नेतारौ, नेतॄन्
  • तृतीया: पित्रा, पितृभ्याम्, पितृभिः
  • चतुर्थी: पित्रे, पितृभ्याम्, पितृभ्यः
  • पञ्चमी/षष्ठी (एकवचन): पितुः
  • षष्ठी: पितुः, पित्रोः, पितॄणाम्
  • सप्तमी: पितरि, पित्रोः, पितृषु
  • सम्बोधनम्: हे पितः !, हे पितरौ !, हे पितरः !
  • एवम् – भ्रातृ, जामातृ (पितृ जैसे); कर्तृ, धातृ, नप्तृ (नेतृ जैसे)।

    स्त्रीलिङ्ग शब्द

    'आ'कारान्त – माला, रमा

  • प्रथमा: माला, माले, मालाः
  • द्वितीया: मालाम्, माले, मालाः
  • तृतीया: मालया, मालाभ्याम्, मालाभिः
  • चतुर्थी: मालायै, मालाभ्याम्, मालाभ्यः
  • पञ्चमी: मालायाः, मालाभ्याम्, मालाभ्यः
  • षष्ठी: मालायाः, मालयोः, मालानाम्
  • सप्तमी: मालायाम्, मालयोः, मालासु
  • सम्बोधनम्: हे माले !, हे माले !, हे मालाः !
  • रमा: रमाणाम् (ण)। एवम् – सीता, सुधा, लता, गीता, राधा, विद्या, क्षमा, कक्षा, रेखा, रक्षा, शिक्षा।

    'इ'कारान्त – मति, कीर्ति (कुछ रूप विकल्प सहित)

  • प्रथमा: मतिः, मती, मतयः
  • द्वितीया: मतिम्, मती, मतीः
  • तृतीया: मत्या, मतिभ्याम्, मतिभिः
  • चतुर्थी: मत्यै / मतये, मतिभ्याम्, मतिभ्यः
  • पञ्चमी: मत्याः / मतेः, मतिभ्याम्, मतिभ्यः
  • षष्ठी: मत्याः / मतेः, मत्योः, मतीनाम्
  • सप्तमी: मत्याम् / मतौ, मत्योः, मतिषु
  • सम्बोधनम्: हे मते !, हे मती !, हे मतयः !
  • एवम् – बुद्धि, रुचि, श्रुति, स्मृति, भक्ति, भूमि, रात्रि, शक्ति आदि।

    'ई'कारान्त – नदी, गौरी

  • प्रथमा: नदी, नद्यौ, नद्यः
  • द्वितीया: नदीम्, नद्यौ, नदीः
  • तृतीया: नद्या, नदीभ्याम्, नदीभिः
  • चतुर्थी: नद्यै, नदीभ्याम्, नदीभ्यः
  • पञ्चमी: नद्याः, नदीभ्याम्, नदीभ्यः
  • षष्ठी: नद्याः, नद्योः, नदीनाम्
  • सप्तमी: नद्याम्, नद्योः, नदीषु
  • सम्बोधनम्: हे नदि !, हे नद्यौ !, हे नद्यः !
  • गौरी: गौरीणाम् (ण)। एवम् – देवी, गोपी, सखी, जननी, वाणी, भगिनी, लेखनी, नारी, नगरी, पुत्री।

    'उ'कारान्त – धेनु; 'ऋ'कारान्त – मातृ

  • धेनु: धेनुः, धेनू, धेनवः; तृतीया धेन्वा; चतुर्थी धेन्वै / धेनवे; षष्ठी बहुवचन धेनूनाम्; सप्तमी धेनौ / धेन्वाम्; सम्बोधन हे धेनो ! (एवम् – रज्जु, चञ्चु, रेणु)
  • मातृ: माता, मातरौ, मातरः; द्वितीया बहुवचन मातॄः; तृतीया मात्रा; षष्ठी मातुः, मात्रोः, मातॄणाम्; सप्तमी मातरि; सम्बोधन हे मातः ! (एवम् – स्वसृ, दुहितृ, ननान्दृ, यातृ)
  • नपुंसकलिङ्ग – 'अ'कारान्त फल, मित्र

  • प्रथमा: फलम्, फले, फलानि
  • द्वितीया: फलम्, फले, फलानि
  • तृतीया से सप्तमी: देव जैसे — फलेन, फलाय, फलात्, फलस्य, फले
  • सम्बोधनम्: हे फल !, हे फले !, हे फलानि !
  • मित्र: मित्राणि, मित्रेण, मित्राणाम् (ण)। एवम् – वन, धन, ज्ञान, पुस्तक, उद्यान, चक्र, चित्र, पत्र, मन्दिर, पुष्प, गृह, नगर।

    सर्वनाम शब्द

  • तद् (पुं.): सः, तौ, ते; तम्, तौ, तान्; तेन; तस्मै; तस्मात्; तस्य, तयोः, तेषाम्; तस्मिन्, तयोः, तेषु
  • तद् (स्त्री.): सा, ते, ताः; ताम्; तया; तस्यै; तस्याः; तस्याः, तयोः, तासाम्; तस्याम्, तयोः, तासु
  • तद् (नपुं.): तत्, ते, तानि (प्रथमा-द्वितीया); शेष पुंलिङ्ग जैसे
  • एतद्: एषः, एतौ, एते (पुं.); एषा, एते, एताः (स्त्री.); एतत्, एते, एतानि (नपुं.)
  • किम्: कः, कौ, के (पुं.); का, के, काः (स्त्री.); किम्, के, कानि (नपुं.); षष्ठी बहुवचन केषाम् / कासाम्
  • अस्मद्: अहम्, आवाम्, वयम्; माम्, आवाम्, अस्मान्; मया; मह्यम्; मत्; मम, आवयोः, अस्माकम्; मयि, आवयोः, अस्मासु
  • युष्मद्: त्वम्, युवाम्, यूयम्; त्वाम्, युवाम्, युष्मान्; त्वया; तुभ्यम्; त्वत्; तव, युवयोः, युष्माकम्; त्वयि, युवयोः, युष्मासु
  • याद रखने के सूत्र

  • चतुर्थी और पञ्चमी का द्विवचन-बहुवचन प्रायः एक जैसा (देवाभ्याम्, देवेभ्यः) — अन्तर केवल एकवचन में।
  • षष्ठी-सप्तमी द्विवचन सदा एक जैसे (देवयोः, मालयोः, कव्योः)।
  • नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया।
  • शब्द में र, ऋ, ष हों तो आगे के न का ण हो जाता है: रामेण, हरीणाम्, गुरूणाम्, मित्राणि।
  • अस्मद्/युष्मद् के रूप तीनों लिङ्गों में समान होते हैं।
  • सामान्य भूलें

  • 'राम' के रूप 'देव' जैसे लिखते समय रामेन / रामानाम् लिख देना — सही: रामेण, रामाणाम्।
  • 'पितृ' का द्वितीया बहुवचन 'पितरान्' लिखना — सही: पितॄन्; 'मातृ' का मातॄः।
  • 'नदी' का सम्बोधन 'हे नदी !' लिखना — सही: हे नदि !
  • 'मति' की चतुर्थी/पञ्चमी/षष्ठी/सप्तमी में विकल्प भूल जाना — मत्यै / मतये दोनों शुद्ध।
  • फलम् (प्रथमा) और फलम् (द्वितीया) को अलग रूप समझना — दोनों समान हैं; वाक्य से पहचानें।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓अजन्त शब्दों की पहचान – अन्तिम स्वर से 'अ'कारान्त, 'इ'कारान्त आदि नाम
    • ✓तीनों लिङ्गों के प्रमुख शब्दों (देव, कवि, गुरु, पितृ, माला, मति, नदी, धेनु, मातृ, फल) के सातों विभक्तियों व सम्बोधन के रूप
    • ✓सर्वनाम तद्, एतद्, किम् (तीनों लिङ्ग) तथा अस्मद्, युष्मद् के रूप
    • ✓'एवम्' सूची से समान रूप वाले अन्य शब्दों पर नियम लागू करना
    • ✓न → ण परिवर्तन (रामेण, हरीणाम्, मित्राणि) और विकल्प रूपों (मत्यै/मतये) की समझ

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →एक दिन में एक शब्द: पहले 'देव' पूरी कक्षा से लय में बुलवाएँ, फिर 'एवम्' के शब्द (बाल, वृक्ष) पर वही रूप चलवाएँ
    • →विभक्ति-कार्ड खेल: छात्र को 'कवि – षष्ठी बहुवचन' कार्ड दें, वह रूप बोले और वाक्य बनाए (कवीनाम् काव्यानि)
    • →'देव' और 'राम' को साथ लिखवाकर केवल अलग रूपों (रामेण, रामाणाम्) को रंग से चिह्नित कराएँ
    • →नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया का नियम फल/मित्र से खोजवाएँ
    • →अस्मद्-युष्मद् को संवाद से सिखाएँ: 'अहं पठामि, त्वं लिखसि, मम पुस्तकम्, तव लेखनी'
    • →पाठों में आए शब्द (जैसे पाठ 1-12 के) ढूँढ़कर परिशिष्ट से उनका विभक्ति-वचन पहचानवाएँ
    • →सप्ताहिक मौखिक प्रतियोगिता: एक छात्र रूप बोले, अगला अगली विभक्ति

    📋 Assessment Questions

    1. 'गुरु' शब्द के तृतीया एकवचन और षष्ठी बहुवचन के रूप लिखिए।
    2. 'मातृ' के प्रथमा के तीनों वचनों और द्वितीया बहुवचन के रूप लिखिए।
    3. 'तद्' (स्त्रीलिङ्ग) की षष्ठी विभक्ति के तीनों वचन लिखिए।
    4. 'मति' के चतुर्थी एकवचन के दोनों विकल्प रूप बताइए।
    5. 'अस्मद्' और 'युष्मद्' के षष्ठी एकवचन रूपों से एक-एक वाक्य बनाइए।

    👩‍🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.