परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि – Class 7 Sanskrit Chapter 14 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 14 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि (संज्ञा और सर्वनाम शब्दों के रूप)
परिचय
परिशिष्टम् १ – शब्दरूपाणि पूरी पुस्तक का सन्दर्भ-भाग है। इसमें संज्ञा और सर्वनाम शब्दों के सातों विभक्तियों (प्रथमा से सप्तमी) और सम्बोधन के रूप तीनों वचनों में दिए गए हैं। पाठों में आए वाक्य बनाते और समझते समय इन्हीं रूपों की आवश्यकता होती है।
रूप पढ़ने की विधि
पुंलिङ्ग शब्द
'अ'कारान्त – देव, राम
राम में 'र' के कारण न → ण: रामेण, रामाणाम् (अन्य रूप देव जैसे)। एवम् – बाल, भीम, शिव, कृष्ण, हस्त, पाद, हर, कर, शर, वृक्ष, चषक।
'इ'कारान्त – कवि, हरि
हरि: हरिणा, हरीणाम् (ण)। एवम् – मुनि, रवि, कपि, विधि, अग्नि, गिरि, अरि, ऋषि।
'उ'कारान्त – शम्भु, गुरु
गुरु: गुरुणा, गुरूणाम् (ण)। एवम् – मनु, वायु, पशु, ऋतु, शिशु, भानु, विष्णु, तरु, रिपु, प्रभु, इक्षु, शत्रु।
'ऋ'कारान्त – पितृ, नेतृ
एवम् – भ्रातृ, जामातृ (पितृ जैसे); कर्तृ, धातृ, नप्तृ (नेतृ जैसे)।
स्त्रीलिङ्ग शब्द
'आ'कारान्त – माला, रमा
रमा: रमाणाम् (ण)। एवम् – सीता, सुधा, लता, गीता, राधा, विद्या, क्षमा, कक्षा, रेखा, रक्षा, शिक्षा।
'इ'कारान्त – मति, कीर्ति (कुछ रूप विकल्प सहित)
एवम् – बुद्धि, रुचि, श्रुति, स्मृति, भक्ति, भूमि, रात्रि, शक्ति आदि।
'ई'कारान्त – नदी, गौरी
गौरी: गौरीणाम् (ण)। एवम् – देवी, गोपी, सखी, जननी, वाणी, भगिनी, लेखनी, नारी, नगरी, पुत्री।
'उ'कारान्त – धेनु; 'ऋ'कारान्त – मातृ
नपुंसकलिङ्ग – 'अ'कारान्त फल, मित्र
मित्र: मित्राणि, मित्रेण, मित्राणाम् (ण)। एवम् – वन, धन, ज्ञान, पुस्तक, उद्यान, चक्र, चित्र, पत्र, मन्दिर, पुष्प, गृह, नगर।
सर्वनाम शब्द
याद रखने के सूत्र
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓अजन्त शब्दों की पहचान – अन्तिम स्वर से 'अ'कारान्त, 'इ'कारान्त आदि नाम
- ✓तीनों लिङ्गों के प्रमुख शब्दों (देव, कवि, गुरु, पितृ, माला, मति, नदी, धेनु, मातृ, फल) के सातों विभक्तियों व सम्बोधन के रूप
- ✓सर्वनाम तद्, एतद्, किम् (तीनों लिङ्ग) तथा अस्मद्, युष्मद् के रूप
- ✓'एवम्' सूची से समान रूप वाले अन्य शब्दों पर नियम लागू करना
- ✓न → ण परिवर्तन (रामेण, हरीणाम्, मित्राणि) और विकल्प रूपों (मत्यै/मतये) की समझ
👨🏫 Teaching Tips
- →एक दिन में एक शब्द: पहले 'देव' पूरी कक्षा से लय में बुलवाएँ, फिर 'एवम्' के शब्द (बाल, वृक्ष) पर वही रूप चलवाएँ
- →विभक्ति-कार्ड खेल: छात्र को 'कवि – षष्ठी बहुवचन' कार्ड दें, वह रूप बोले और वाक्य बनाए (कवीनाम् काव्यानि)
- →'देव' और 'राम' को साथ लिखवाकर केवल अलग रूपों (रामेण, रामाणाम्) को रंग से चिह्नित कराएँ
- →नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया का नियम फल/मित्र से खोजवाएँ
- →अस्मद्-युष्मद् को संवाद से सिखाएँ: 'अहं पठामि, त्वं लिखसि, मम पुस्तकम्, तव लेखनी'
- →पाठों में आए शब्द (जैसे पाठ 1-12 के) ढूँढ़कर परिशिष्ट से उनका विभक्ति-वचन पहचानवाएँ
- →सप्ताहिक मौखिक प्रतियोगिता: एक छात्र रूप बोले, अगला अगली विभक्ति
📋 Assessment Questions
- 'गुरु' शब्द के तृतीया एकवचन और षष्ठी बहुवचन के रूप लिखिए।
- 'मातृ' के प्रथमा के तीनों वचनों और द्वितीया बहुवचन के रूप लिखिए।
- 'तद्' (स्त्रीलिङ्ग) की षष्ठी विभक्ति के तीनों वचन लिखिए।
- 'मति' के चतुर्थी एकवचन के दोनों विकल्प रूप बताइए।
- 'अस्मद्' और 'युष्मद्' के षष्ठी एकवचन रूपों से एक-एक वाक्य बनाइए।
Ask the AI tutor about Class 7 Sanskrit Chapter 14
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि”. Free — sign in with Google.
- Explain परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 7 Sanskrit Chapter 14 step by step
- Give me 5 important questions with answers from परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- Quiz me with 5 MCQs on परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- Make last-minute revision notes for Class 7 Sanskrit Chapter 14
- Explain परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि with an everyday example
👩🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 7 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7
- 1. वन्दे भारतमातरम्
- 2. नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्
- 3. मित्राय नमः
- 4. न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
- 5. सेवा हि परमो धर्मः
- 6. क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
- 7. ईशावास्यम् इदं सर्वम्
- 8. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
- 9. अन्नाद् भवन्ति भूतानि
- 10. दशमः कः ?
- 11. द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
- 12. वीराङ्गना पन्नाधाया
- 13. अतिरिक्तम् अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः
- 14. परिशिष्टम् १: शब्दरूपाणि
- 15. परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि