TalentJR

परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि – Class 7 Sanskrit Chapter 15 Notes & NCERT PDF

Class 7SanskritChapter 15NCERT book: दीपकम् (Deepakam) - Sanskrit Class 7

Notes and a simple summary of Chapter 15 of the NCERT Class 7 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् २: धातुरूपाणि (क्रियापदों के रूप और सन्धि-परिचय)

परिचय

परिशिष्टम् २ – धातुरूपाणि में क्रियापदों (धातुओं) के रूप दिए गए हैं। संस्कृत में लगभग २००० धातु हैं। धातु में 'तिङ्' प्रत्यय जोड़ने पर तिङन्त (क्रियापद) बनते हैं — इन्हें ही लकार कहते हैं। अन्त में सन्धियों का सामान्य परिचय भी दिया गया है।

धातुओं के तीन प्रकार

  • परस्मैपदि-धातवः – जैसे पठ्, लिख्, गम् (पठति, लिखति)
  • आत्मनेपदि-धातवः – जैसे भाष्, यत्, वृध् (भाषते, यतते)
  • उभयपदि-धातवः – दोनों प्रकार के रूप वाले
  • पुरुष-वचन का ढाँचा

    हर लकार में 3 पुरुष × 3 वचन = 9 रूप:

  • प्रथमपुरुषः – सः/तौ/ते (बालः पठति, बालौ पठतः, बालाः पठन्ति)
  • मध्यमपुरुषः – त्वम्/युवाम्/यूयम् (त्वं पठसि, युवां पठथः, यूयं पठथ)
  • उत्तमपुरुषः – अहम्/आवाम्/वयम् (अहं पठामि, आवां पठावः, वयं पठामः)
  • लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

    परस्मैपदी 'पठ्':

  • प्रथमपुरुषः: पठति, पठतः, पठन्ति
  • मध्यमपुरुषः: पठसि, पठथः, पठथ
  • उत्तमपुरुषः: पठामि, पठावः, पठामः
  • एवम् – लिख्, खाद्, वद्, मिल्, हस्, चल्, त्यज्, स्मृ (स्मर्), पा (पिब्), क्रीड्, नी (नय्), प्रच्छ् (पृच्छ्), भू (भव्), दृश् (पश्य्), गम् (गच्छ्)।

    विशेष धातु (लट्):

  • अस्: अस्ति, स्तः, सन्ति; असि, स्थः, स्थ; अस्मि, स्वः, स्मः
  • कृ: करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति; करोषि, कुरुथः, कुरुथ; करोमि, कुर्वः, कुर्मः
  • श्रु: शृणोति, शृणुतः, शृण्वन्ति; शृणोषि, शृणुथः, शृणुथ; शृणोमि, शृण्वः/शृणुवः, शृण्मः/शृणुमः
  • दा: ददाति, दत्तः, ददति; ददासि, दत्थः, दत्थ; ददामि, दद्वः, दद्मः
  • ज्ञा: जानाति, जानीतः, जानन्ति; जानासि, जानीथः, जानीथ; जानामि, जानीवः, जानीमः
  • क्री: क्रीणाति, क्रीणीतः, क्रीणन्ति; क्रीणासि, क्रीणीथः, क्रीणीथ; क्रीणामि, क्रीणीवः, क्रीणीमः
  • आत्मनेपदी 'भाष्' (लट्):

  • सः भाषते, तौ भाषेते, ते भाषन्ते
  • त्वं भाषसे, युवां भाषेथे, यूयं भाषध्वे
  • अहं भाषे, आवां भाषावहे, वयं भाषामहे
  • एवम् – स्पर्ध्, यत्, वृध् (वर्ध्), कूर्द्, कम्प्, राज्।

    लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः)

  • पठ्: पठिष्यति, पठिष्यतः, पठिष्यन्ति; पठिष्यसि, पठिष्यथः, पठिष्यथ; पठिष्यामि, पठिष्यावः, पठिष्यामः
  • लिख्: लेखिष्यति, लेखिष्यतः, लेखिष्यन्ति … लेखिष्यामः
  • अस् (भू आदेश): भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति; भविष्यसि…; भविष्यामि…
  • कृ: करिष्यति, करिष्यतः, करिष्यन्ति … करिष्यामि, करिष्यावः, करिष्यामः
  • अन्य: श्रु – श्रोष्यति, दा – दास्यति, ज्ञा – ज्ञास्यति, क्री – क्रेष्यति
  • आत्मनेपदी: भाषिष्यते, भाषिष्येते, भाषिष्यन्ते … भाषिष्ये, भाषिष्यावहे, भाषिष्यामहे; यत् – यतिष्यते … यतिष्यामहे
  • लङ्-लकारः (भूतकालः)

    धातु से पहले 'अ' लगता है:

  • पठ्: अपठत्, अपठताम्, अपठन्; अपठः, अपठतम्, अपठत; अपठम्, अपठाव, अपठाम
  • लिख्: अलिखत्, अलिखताम्, अलिखन् … अलिखम्, अलिखाव, अलिखाम
  • अस्: आसीत्, आस्ताम्, आसन्; आसीः, आस्तम्, आस्त; आसम्, आस्व, आस्म
  • कृ: अकरोत्, अकुरुताम्, अकुर्वन्; अकरोः, अकुरुतम्, अकुरुत; अकरवम्, अकुर्व, अकुर्म
  • दा: अददात्, अदत्ताम्, अददुः; अददाः, अदत्तम्, अदत्त; अददाम्, अदद्व, अदद्म
  • ज्ञा: अजानात्, अजानीताम्, अजानन् … अजानाम्, अजानीव, अजानीम
  • क्री: अक्रीणात्, अक्रीणीताम्, अक्रीणन् … अक्रीणाम्, अक्रीणीव, अक्रीणीम
  • लोट्-लकारः (आज्ञा, प्रार्थना, निमन्त्रण आदि)

  • पठ्: पठतु, पठताम्, पठन्तु; पठ, पठतम्, पठत; पठानि, पठाव, पठाम
  • लिख्: लिखतु, लिखताम्, लिखन्तु; लिख, लिखतम्, लिखत; लिखानि, लिखाव, लिखाम
  • अस्: अस्तु, स्ताम्, सन्तु; एधि, स्तम्, स्त; असानि, असाव, असाम
  • कृ: करोतु, कुरुताम्, कुर्वन्तु; कुरु, कुरुतम्, कुरुत; करवाणि, करवाव, करवाम
  • श्रु: शृणोतु, शृणुताम्, शृण्वन्तु; शृणु, शृणुतम्, शृणुत; शृणवानि, शृणवाव, शृणवाम
  • दा: ददातु, दत्ताम्, ददतु; देहि, दत्तम्, दत्त; ददानि, ददाव, ददाम
  • ज्ञा: जानातु, जानीताम्, जानन्तु; जानीहि, जानीतम्, जानीत; जानानि, जानाव, जानाम
  • क्री: क्रीणातु, क्रीणीताम्, क्रीणन्तु; क्रीणीहि, क्रीणीतम्, क्रीणीत; क्रीणानि, क्रीणाव, क्रीणाम
  • विधिलिङ्-लकारः (चाहिए – विधि, प्रार्थना आदि)

  • पठ्: पठेत्, पठेताम्, पठेयुः; पठेः, पठेतम्, पठेत; पठेयम्, पठेव, पठेम
  • लिख्: लिखेत्, लिखेताम्, लिखेयुः … लिखेयम्, लिखेव, लिखेम
  • अस्: स्यात्, स्याताम्, स्युः; स्याः, स्यातम्, स्यात; स्याम्, स्याव, स्याम
  • कृ: कुर्यात्, कुर्याताम्, कुर्युः … कुर्याम्, कुर्याव, कुर्याम
  • श्रु: शृणुयात्, शृणुयाताम्, शृणुयुः; दा: दद्यात्, दद्याताम्, दद्युः
  • ज्ञा: जानीयात्, जानीयाताम्, जानीयुः; क्री: क्रीणीयात्, क्रीणीयाताम्, क्रीणीयुः
  • अधिकं जानीमः – सन्धीनां सामान्यः परिचयः

    वर्णों की अत्यन्त समीपता संहिता है; संहिता से वर्णों में जो परिवर्तन होता है, वह सन्धि है। तीन मुख्य सन्धियाँ: स्वरसन्धि, व्यञ्जनसन्धि (हल्-सन्धि), विसर्गसन्धि। स्वरसन्धि के सात प्रकार: सवर्णदीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि, पूर्वरूप, प्रकृतिभाव। पुस्तक के उदाहरण:

  • सवर्णदीर्घ – तत्र + अपि = तत्रापि; रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः; गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः
  • गुण (ए, ओ, अर्) – सुर + इन्द्रः = सुरेन्द्रः; पर + उपकारः = परोपकारः; महा + ऋषिः = महर्षिः
  • वृद्धि (ऐ, औ, आर्) – एक + एकम् = एकैकम्; तथा + एव = तथैव; परम + ओषधिः = परमौषधिः
  • यण् (य्, व्, र्, ल्) – इति + अपि = इत्यपि; सु + आगतम् = स्वागतम्; मधु + अरिः = मध्वरिः
  • सामान्य भूलें

  • लोट् मध्यमपुरुष एकवचन को 'पठसि' जैसा लिखना — लोट् में केवल पठ / लिख होता है।
  • 'अस्' लोट् मध्यम एकवचन 'अस' लिखना — सही: एधि; 'दा' का देहि।
  • लङ् में 'अ' लगाना भूलना (पठत् ✗, अपठत् ✓)।
  • लिख् का लृट् 'लिखिष्यति' लिखना — परिशिष्ट के अनुसार लेखिष्यति।
  • आत्मनेपदी धातु (भाष्) के परस्मैपदी रूप बनाना (भाषति ✗, भाषते ✓)।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓धातु + तिङ् प्रत्यय = तिङन्त (लकार); धातुओं के तीन प्रकार – परस्मैपदी, आत्मनेपदी, उभयपदी
    • ✓पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) × वचन के 9 रूपों का ढाँचा
    • ✓लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (विधि) के पठ्-लिख् रूप
    • ✓विशेष धातुओं अस्, कृ, श्रु, दा, ज्ञा, क्री तथा आत्मनेपदी भाष्, यत् के रूप
    • ✓स्वरसन्धि के सवर्णदीर्घ, गुण, वृद्धि और यण् सन्धि का सामान्य परिचय

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →पुरुष-वचन को कक्षा-व्यवस्था से सिखाएँ: 'अहं पठामि' (स्वयं), 'त्वं पठसि' (सामने वाला), 'सः पठति' (दूर वाला)
    • →एक धातु, पाँच लकार: बोर्ड पर पठ् के पाँचों लकारों के प्रथमपुरुष एकवचन (पठति, पठिष्यति, अपठत्, पठतु, पठेत्) साथ लिखवाएँ
    • →लोट् को आज्ञा-खेल से: 'पुस्तकं पठ', 'जलं देहि', 'शृणु' — छात्र आज्ञा दें और पालन करें
    • →लङ् में 'अ' आगम को रंग से चिह्नित कराएँ (अ-पठत्, अ-लिखत्, अ-करोत्)
    • →विशेष धातुओं (अस्, कृ, दा) के रूप प्रतिदिन 2 मिनट लय में दोहराएँ
    • →सन्धि-उदाहरणों को जोड़-तोड़ पट्टियों (तत्र | अपि → तत्रापि) से सिखाएँ
    • →पाठों के वाक्यों में क्रियापद पहचानकर लकार-पुरुष-वचन बताने का अभ्यास कराएँ

    📋 Assessment Questions

    1. 'कृ' धातु के लट् लकार के प्रथमपुरुष के तीनों वचन लिखिए।
    2. 'अस्' धातु के लङ् लकार के प्रथमपुरुष रूप लिखिए।
    3. 'दा' और 'अस्' के लोट् मध्यमपुरुष एकवचन रूप क्या हैं?
    4. 'भाष्' धातु लट् लकार में 'अहं ___' और 'वयं ___' के रूप भरिए।
    5. 'महा + ऋषिः' और 'सु + आगतम्' की सन्धि करके सन्धि का नाम बताइए।

    👩‍🏫 Class 7 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.