वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – Class 9 Sanskrit Chapter 11 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 11 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
वर्णोच्चारण-शिक्षा २ (वर्णों के शुद्ध उच्चारण की शिक्षा – आभ्यन्तर-प्रयत्न)
पाठ-परिचय
यह पाठ पिछली कक्षा के 'वर्णोच्चारण-शिक्षा' पाठ का अगला भाग है। वहाँ हमने पढ़ा था कि मुख (आस्य) के भीतर वर्णों की उत्पत्ति के लिए तीन तत्त्व आवश्यक होते हैं —
छह स्थान और छह करण पिछली कक्षा में पढ़े जा चुके हैं। इस पाठ में तीसरे तत्त्व — आभ्यन्तर-प्रयत्न — को विस्तार से समझाया गया है।
पाठ-सार
आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः — 'आभ्यन्तर-प्रयत्नः' इति उच्यते ।
(मुख के भीतर करण जिस प्रयत्न से स्थान को छूता है या स्थान के पास जाता है, वह 'आभ्यन्तर-प्रयत्न' कहलाता है।)
आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति —
(१) स्पृष्ट-प्रयत्नः
(२) ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
(३) ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
(४) विवृत-प्रयत्नः
(५) संवृत-प्रयत्नः
पाठ बाँसुरी का सुन्दर उदाहरण देता है — उँगलियाँ करण जैसी, बाँसुरी के छिद्र स्थान जैसे, और उँगली का छिद्र की ओर प्रयास आभ्यन्तर-प्रयत्न जैसा है।
प्रयत्न के अनुसार वर्ण-संख्या (पाठ के अनुसार)
स्वर और व्यञ्जन में भेद
स्थान-करण (पाठ की तालिका से)
पाणिनीय-शिक्षा-सूत्र (स्वाध्यायान्मा प्रमदः)
स्पृष्टकरणाः स्पर्शाः । ईषत्स्पृष्टकरणा अन्तःस्थाः । ईषद्विवृतकरणा ऊष्माणः । विवृतकरणाः स्वराः । संवृतस्त्वकारः ।
प्रयत्न दो प्रकार का है — आभ्यन्तर और बाह्य। इस पाठ में केवल आभ्यन्तर-प्रयत्न की चर्चा है।
शब्दार्थ
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓वर्ण-उत्पत्ति के तीन तत्त्व — स्थान, करण और आभ्यन्तर-प्रयत्न
- ✓आभ्यन्तर-प्रयत्न के पाँच भेद — स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट, ईषद्-विवृत, विवृत, संवृत
- ✓कौन-से वर्ण किस प्रयत्न से बोले जाते हैं (स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म, अयोगवाह, स्वर)
- ✓केवल ह्रस्व अ-कार का संवृत प्रयत्न — कण्ठ में संकोच
- ✓स्वर-व्यञ्जन, समानाक्षर-सन्ध्यक्षर के परस्पर भेद और पाणिनीय-शिक्षा-सूत्र
👨🏫 Teaching Tips
- →बाँसुरी का उदाहरण कक्षा में दिखाएँ — उँगली (करण), छिद्र (स्थान), दबाव (प्रयत्न)
- →छात्रों से 'क', 'य', 'श', 'आ', 'अ' एक-एक करके बोलवाएँ और जीभ की स्थिति महसूस करने को कहें
- →पाँच प्रयत्नों का बोर्ड पर चार्ट बनवाएँ — प्रयत्न, स्पर्श की मात्रा, वर्ण-समूह, संख्या
- →'आ' और 'अ' का अन्तर दर्पण के सामने बोलकर दिखाएँ — ह्रस्व अ में कण्ठ सिकुड़ता है
- →पाणिनीय-शिक्षा-सूत्रों को सस्वर पाठ करवाएँ और हर सूत्र का अर्थ छात्रों से पूछें
- →मेलन और आम्/न वाले अभ्यास को जोड़ी में हल करवाएँ
- →वर्ण-पत्तियों (flash cards) से 'प्रयत्न पहचानो' खेल करवाएँ
📋 Assessment Questions
- आभ्यन्तर-प्रयत्न की परिभाषा संस्कृत में दे सकता है?
- दिए गए वर्ण (जैसे व्, श्, ध्, ॠ, अ) का प्रयत्न सही बता सकता है?
- ह्रस्व अ और दीर्घ आ के प्रयत्न का अन्तर समझा सकता है?
- स्वर-व्यञ्जन तथा समानाक्षर-सन्ध्यक्षर के भेद बता सकता है?
- पाणिनीय-शिक्षा के पाँच सूत्रों का अर्थ लिख सकता है?
Ask the AI tutor about Class 9 Sanskrit Chapter 11
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “वर्णोच्चारण-शिक्षा २”. Free — sign in with Google.
- Explain वर्णोच्चारण-शिक्षा २ in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 9 Sanskrit Chapter 11 step by step
- Give me 5 important questions with answers from वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Quiz me with 5 MCQs on वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Make last-minute revision notes for Class 9 Sanskrit Chapter 11
- Explain वर्णोच्चारण-शिक्षा २ with an everyday example
👩🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 9 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9
- 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- 6. मनःपूतं समाचरेत्
- 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
- 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- 10. णमो अरिहन्ताणम्
- 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
- 13. परिशिष्टम् २: समासः
- 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
- 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि