TalentJR

परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि – Class 9 Sanskrit Chapter 16 Notes & NCERT PDF

Class 9SanskritChapter 16NCERT book: शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

Notes and a simple summary of Chapter 16 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि (क्रिया-रूप: परस्मैपद, आत्मनेपद, णिच्)

परिचय

इस परिशिष्ट में धातुओं के रूप पाँच लकारों में दिए गए हैं — लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (चाहिए/विधि)। रूप पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और वचन (एक, द्वि, बहु) के क्रम में हैं। पुस्तक में ये भाग हैं —

  • परस्मैपदी पठ् धातु — पाँचों लकार
  • णिच् (प्रेरणार्थक) प्रत्ययान्त रूप — पाठयति
  • आत्मनेपदी वृध् और लभ् धातु — पाँचों लकार
  • विशिष्ट आत्मनेपदी धातु शीङ् (सोना) और भुज् (खाना)
  • लकारों के अर्थ और उदाहरण

  • लट् (वर्तमानकाल) — छात्रः पुस्तकं पठति । (छात्र पुस्तक पढ़ता है।)
  • लृट् (भविष्यत्काल) — छात्रः श्वः पुस्तकं पठिष्यति । (कल पढ़ेगा।)
  • लङ् (भूतकाल) — छात्रः ह्यः पुस्तकम् अपठत् । (कल पढ़ा।)
  • लोट् (आज्ञा/प्रार्थना) — त्वं पुस्तकं पठ । (तुम पुस्तक पढ़ो।)
  • विधिलिङ् (विधि/चाहिए) — छात्रः प्रतिदिनं पठेत् । (छात्र को प्रतिदिन पढ़ना चाहिए।)
  • पुरुष-नियम — कर्ता सः/सा/बालकः आदि हो तो प्रथमपुरुष; त्वं/युवां/यूयं हो तो मध्यमपुरुष; अहम्/आवां/वयं हो तो उत्तमपुरुष। क्रिया का वचन कर्ता के वचन के अनुसार होता है।

    १. 'पठ्' धातु (परस्मैपद) — क्रम: प्रथम / मध्यम / उत्तम पुरुष

  • लट्: पठति, पठतः, पठन्ति / पठसि, पठथः, पठथ / पठामि, पठावः, पठामः
  • लृट्: पठिष्यति, पठिष्यतः, पठिष्यन्ति / पठिष्यसि, पठिष्यथः, पठिष्यथ / पठिष्यामि, पठिष्यावः, पठिष्यामः
  • लङ्: अपठत्, अपठताम्, अपठन् / अपठः, अपठतम्, अपठत / अपठम्, अपठाव, अपठाम
  • लोट्: पठतु/पठतात्, पठताम्, पठन्तु / पठ/पठतात्, पठतम्, पठत / पठानि, पठाव, पठाम
  • विधिलिङ्: पठेत्, पठेताम्, पठेयुः / पठेः, पठेतम्, पठेत / पठेयम्, पठेव, पठेम
  • २. णिच्-प्रत्यय (प्रेरणार्थ)

    'पठ्' + णिच् = पाठि → लट्: पाठयति, पाठयतः, पाठयन्ति / पाठयसि, पाठयथः, पाठयथ / पाठयामि, पाठयावः, पाठयामः (पढ़वाता है/पढ़ाता है)।

    इसी प्रकार — लेखयति, खादयति, हासयति, चालयति, स्मारयति (स्मृ), पाययति (पा), क्रीडयति, नाययति (नी), दर्शयति, गमयति, भोजयति, दापयति, श्रावयति, ज्ञापयति।

    ३. 'वृध्' धातु (आत्मनेपद)

  • लट्: वर्धते, वर्धेते, वर्धन्ते / वर्धसे, वर्धेथे, वर्धध्वे / वर्धे, वर्धावहे, वर्धामहे
  • लृट्: वर्धिष्यते, वर्धिष्येते, वर्धिष्यन्ते / वर्धिष्यसे, वर्धिष्येथे, वर्धिष्यध्वे / वर्धिष्ये, वर्धिष्यावहे, वर्धिष्यामहे
  • लङ्: अवर्धत, अवर्धेताम्, अवर्धन्त / अवर्धथाः, अवर्धेथाम्, अवर्धध्वम् / अवर्धे, अवर्धावहि, अवर्धामहि
  • लोट्: वर्धताम्, वर्धेताम्, वर्धन्ताम् / वर्धस्व, वर्धेथाम्, वर्धध्वम् / वर्धै, वर्धावहै, वर्धामहै
  • विधिलिङ्: वर्धेत, वर्धेयाताम्, वर्धेरन् / वर्धेथाः, वर्धेयाथाम्, वर्धेध्वम् / वर्धेय, वर्धेवहि, वर्धेमहि
  • वाक्य-प्रयोग: वृक्षः वर्धते । वृक्षौ वर्धेते । वृक्षाः वर्धन्ते । त्वं वर्धसे । अहं वर्धे । वयं वर्धामहे ।

    इसी प्रकार — भाषते, वर्तते, कम्पते, स्पर्धते, लभते, सेवते, यतते, रोचते, मोदते, वन्दते, रमते, शोभते, सहते, ईक्षते, शिक्षते।

    ४. 'लभ्' धातु (आत्मनेपद)

  • लट्: लभते, लभेते, लभन्ते / लभसे, लभेथे, लभध्वे / लभे, लभावहे, लभामहे
  • लृट्: लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते / लप्स्यसे … / लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे
  • लङ्: अलभत, अलभेताम्, अलभन्त / अलभथाः … / अलभे, अलभावहि, अलभामहि
  • लोट्: लभताम्, लभेताम्, लभन्ताम् / लभस्व … / लभै, लभावहै, लभामहै
  • विधिलिङ्: लभेत, लभेयाताम्, लभेरन् / लभेथाः … / लभेय, लभेवहि, लभेमहि
  • ५. विशिष्ट धातु

    'शीङ्' (सोना)

  • लट्: शेते, शयाते, शेरते / शेषे, शयाथे, शेध्वे / शये, शेवहे, शेमहे
  • लृट्: शयिष्यते, शयिष्येते, शयिष्यन्ते …
  • लङ्: अशेत, अशयाताम्, अशेरत … / अशयि, अशेवहि, अशेमहि
  • लोट्: शेताम्, शयाताम्, शेरताम् / शेष्व, शयाथाम्, शेध्वम् / शयै, शयावहै, शयामहै
  • विधिलिङ्: शयीत, शयीयाताम्, शयीरन् …
  • 'भुज्' (खाना)

  • लट्: भुङ्क्ते, भुञ्जाते, भुञ्जते / भुङ्क्षे, भुञ्जाथे, भुङ्ग्ध्वे / भुञ्जे, भुञ्ज्वहे, भुञ्ज्महे
  • लृट्: भोक्ष्यते, भोक्ष्येते, भोक्ष्यन्ते …
  • लङ्: अभुङ्क्त, अभुञ्जाताम्, अभुञ्जत …
  • लोट्: भुङ्क्ताम्, भुञ्जाताम्, भुञ्जताम् …
  • विधिलिङ्: भुञ्जीत, भुञ्जीयाताम्, भुञ्जीरन् …
  • पढ़ने के संकेत

  • परस्मैपद के लट् में अन्त 'ति, तः, अन्ति'; आत्मनेपद में 'ते, एते, अन्ते'।
  • लङ् में धातु से पहले 'अ' जुड़ता है (अपठत्, अलभत)।
  • लृट् में 'स्य'/'इष्य' आता है (पठिष्यति, लप्स्यते)।
  • सामान्य भूलें

  • लभ् का लट् 'लभति' लिखना — लभ् आत्मनेपदी है, सही लभते।
  • लङ् में 'अ' भूल जाना (पठत् ✗ → अपठत् ✓)।
  • आत्मनेपद लोट् मध्यमपुरुष एकवचन 'लभ' लिखना — सही लभस्व।
  • णिच् रूप में वृद्धि भूल जाना (पठयति ✗ → पाठयति ✓)।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓पाँच लकार — लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् — और उनके अर्थ
    • ✓परस्मैपदी पठ् धातु के पाँचों लकारों के रूप
    • ✓आत्मनेपदी वृध् और लभ् धातु के रूप तथा परस्मैपद से अन्तर
    • ✓णिच् (प्रेरणार्थक) प्रत्यय — पाठयति आदि
    • ✓विशिष्ट धातु शीङ् और भुज् के रूप

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →एक ही वाक्य को पाँच लकारों में बोलने का अभ्यास करवाएँ (सः पठति → पठिष्यति → अपठत् → पठतु → पठेत्)
    • →परस्मैपद और आत्मनेपद के अन्त (ति/ते) को दो रंगों में बोर्ड पर दिखाएँ
    • →णिच् रूपों को 'करना → करवाना' के हिन्दी उदाहरणों से जोड़ें
    • →धातुरूप-पत्तों से 'लकार-पुरुष-वचन पहचानो' खेल करवाएँ
    • →वृध् धातु के वाक्य-प्रयोग (वृक्षः वर्धते…) पुरुष बदलकर बनवाएँ
    • →सामान्य भूलों की सूची से त्रुटि-सुधार अभ्यास करवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. किसी धातु का दिया गया लकार-पुरुष-वचन रूप लिख सकता है?
    2. दिए गए रूप का लकार, पुरुष और वचन पहचान सकता है?
    3. परस्मैपद और आत्मनेपद रूपों में अन्तर बता सकता है?
    4. णिच् (प्रेरणार्थक) रूप बना सकता है?

    👩‍🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

    1. 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
    2. 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
    3. 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
    4. 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
    5. 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
    6. 6. मनःपूतं समाचरेत्
    7. 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
    8. 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
    9. 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
    10. 10. णमो अरिहन्ताणम्
    11. 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
    12. 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
    13. 13. परिशिष्टम् २: समासः
    14. 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
    15. 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि