भाषासूत्रम् २Class 9 Sanskrit Anand Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् २

छात्राः पठन्तु (let students study — expectation) and छात्राः पठेयुः (students should / may study) — the second form is the विधिलिङ्. It expresses advice, blessing, prayer, duty, possibility and sometimes the future: जीवेत् शरदः शतम्; मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्.

Endings — परस्मैपद: इत्, इताम्, इयुः / इः, इतम्, इत / इयम्, इव, इम (joined with the stem's अ they give पठेत्, पठेयुः, पठेयम्…). आत्मनेपद: ईत, ईयाताम्, ईरन् / ईथाः, ईयाथाम्, ईध्वम् / ईय, ईवहि, ईमहि (रमेत, रमेरन्…).

A समास (compound) 'packs' words together: अरण्ये वृक्षाः, खगाः, पशवः च → वृक्षखगपशवः. संक्षेपः नाम समासः — shortening is the purpose.

Sandhi is about sound; समास is about meaning. In a compound the case endings of the first word drop: सूर्यस्य उदयः → सूर्य + उदयः → सूर्योदयः. Compounds are of four kinds by the main word: अव्ययीभाव (first word main: प्रतिदिनम्), तत्पुरुष (second: दशरथपुत्रः), द्वन्द्व (both: रामलक्ष्मणौ), बहुव्रीहि (another: नीलकण्ठः).

द्वन्द्व is of two types: इतरेतर — each item counted, compound in dual or plural (चन्द्रसूर्यौ, बालकबालिकाः); समाहार — items taken as one group, neuter singular (हस्तपादम्, मूषकमार्जारम्, तिलगुडम्).

Key points to remember

• विधिलिङ् = विधि + अर्थ: advice, blessing, prayer, duty, possibility, future
• परस्मैपद विधिलिङ् of पठ्: पठेत् पठेताम् पठेयुः / पठेः पठेतम् पठेत / पठेयम् पठेव पठेम
• आत्मनेपद of रम्: रमेत रमेयाताम् रमेरन् / रमेथाः रमेयाथाम् रमेध्वम् / रमेय रमेवहि रमेमहि
• समासः = 'where words are well put together'; purpose: brevity
• Sandhi: sound main, no dropping of endings; समास: meaning main, endings dropped
• पूर्वपदम् + उत्तरपदम् = सामासिकपदम्
• Four types: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, बहुव्रीहि
• इतरेतर द्वन्द्व: dual for two, plural for more; gender of the last word
• समाहार द्वन्द्व: always neuter singular; विग्रह uses एतयोः/एतेषाम् समाहारः
• Numbers: एक always singular, द्वि dual, त्रि and चतुर् plural; all three genders

भाषासूत्रम् २ – Notes

1. (अ) विधिलिङ् लकार — uses

• Blessing (आशीर्वादः): जीवेत् शरदः शतम् — may he live a hundred autumns.
• Duty (कर्तव्यम्): once a son turns sixteen, one should treat him like a friend — मित्रवद् आचरेत्.
• Possibility (शक्यता): with effort one might get even oil from sand — लभेत.
• Advice (उपदेशः): मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्; छात्रः प्रत्यूषे उत्तिष्ठेत् (a student should get up at dawn). Future wish (भविष्यत्काल): अहम् अभिनेता / अभिनेत्री भवेयम्.

2. Tables for eight verbs

• नृत् (४ प.): नृत्येत्, नृत्येताम्, नृत्येयुः; नृत्येः; नृत्येयम्, नृत्येव, नृत्येम.
• मन् (४ आ.): मन्येत, मन्येयाताम्, मन्येरन्; मन्येथाः, मन्येयाथाम्, मन्येध्वम्; मन्येय, मन्येवहि, मन्येमहि.
• दिश् (६ आ.): दिशेत, दिशेयाताम्, दिशेरन्; पूज् (१० प.): पूजयेत्, पूजयेताम्, पूजयेयुः; मन्त्र् (१० आ.): मन्त्रयेत, मन्त्रयेयाताम्, मन्त्रयेरन्.
• Tip: the stem (पठ, नृत्य, लिख, पूजय) stays; only the ending changes. The अ of the stem + इ/ई of the ending gives ए.

3. (आ) समास — what and why

• In the dialogue, the teacher sums up Aditya's long list: अरण्ये वृक्षखगपशवः आसन्; अरण्ये फलपुष्पपत्राणि आसन्.
• More examples: सूर्यस्य प्रकाशः – सूर्यप्रकाशः; प्रियः देशः – प्रियदेशः; वाल्मीकिना रचितम् – वाल्मीकिरचितम्; कार्ये मग्नः – कार्यमग्नः; सुखं च दुःखं च – सुखदुःखे; एकः दन्तः यस्य सः – एकदन्तः; दिने दिने – प्रतिदिनम्.
• Sandhi vs समास: in sandhi pronunciation is main and endings stay (सूर्यस्य + उदयः = सूर्यस्योदयः); in समास meaning is main and endings drop (सूर्यस्य उदयः = सूर्योदयः). Sandhi can occur inside a समास, but a sandhi cannot make a समास.
• Two parts: पूर्वपदम् (first) and उत्तरपदम् (second): सूर्योदयः = सूर्य + उदयः; नीलकण्ठः = नील + कण्ठः.

4. इतरेतर द्वन्द्व

• इतर + इतर: different words used together, each one counted: चन्द्रसूर्यौ (चन्द्रः च सूर्यः च); बालकबालिकाः; वृक्षलताः.
• Rules: the shorter word (fewer vowels) usually comes first; the compound is dual (for two) or plural (for more); its gender follows the last word.
• In the विग्रह, each word is in the प्रथमा with च after it. If the compound is dual, each word is singular; if plural, each word takes the number its meaning needs.
• Picture answers: पत्रपुष्पाणि; स्कन्दः च गणेशः च = स्कन्दगणेशौ; शिवः च पार्वती च = शिवपार्वत्यौ; मत्स्यः च मण्डूकः च = मत्स्यमण्डूकौ.

5. समाहार द्वन्द्व

• The items are thought of as one group (समाहारः = collection); the compound is always neuter singular.
• Pairs that are natural enemies: मूषकमार्जारम् (मूषकः च मार्जारः च, एतयोः समाहारः). Body parts: हस्तपादम् (हस्तौ च पादौ च, एतेषां समाहारः).
• Tiny creatures: यूकालिक्षम् (lice and nits). Things always together: हरिद्राकुङ्कुमम्, दुग्धशर्करम्, तिलगुडम् (तिलाः च गुडः च, एतेषां समाहारः).
• Use एतयोः for two items and एतेषाम् / एतासाम् for more in the विग्रह.

6. रम्यसंस्कृतम्: सङ्ख्याविशेषणानि (1–4) and jokes

• A grandmother explains during summer holidays: एकः काकः, एका चटका, एकं वनम् — the number word changes with the gender. Similarly द्वौ पुरुषौ, द्वे महिले / द्वे फले; त्रयः वृक्षाः, तिस्रः मक्षिकाः, त्रीणि फलानि; चत्वारः मुनयः, चतस्रः धेनवः, चत्वारि वाहनानि.
• एक is always singular, द्वि always dual, त्रि and चतुर् always plural. एक declines like सर्व (एकस्मै, एकस्मात्, एकस्मिन्).
• Key forms: द्वाभ्याम्, द्वयोः; त्रीन् (m. acc.), त्रिभिः, त्रयाणाम्, त्रिषु; feminine तिस्रः, तिसृभिः, तिसृणाम्; चतुर् m. acc. चतुरः, चतुर्भिः, चतुर्णाम्, चतुर्षु; feminine चतस्रः, चतसृभिः, चतसृणाम्.
• Jokes: Nita says Gauri wastes all day doing nothing — 'how do you know?' 'I keep watching her all the time!' Mihika gives the perfect 'past tense' example: 'I was absent yesterday.'

Four kinds of समास by the main word

Key terms

भाषासूत्रम् २ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् २ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् २

⏱ About 50 minutes

1. विधिलिङ् (15 min)
   Chant the परस्मैपद and आत्मनेपद endings, then write the tables of पठ् and रम्.
2. समास (20 min)
   Learn the four types with one example each; make five इतरेतर and three समाहार द्वन्द्वs from things in your house.
3. Try it yourself (15 min)
   Fill the number blanks and picture compounds below, take the quiz, revise flashcards and play 🎮 Play.