भाषासूत्रम् ३Class 9 Sanskrit Anand Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् ३

Consonant-ending nouns keep their last consonant in most cases; before भ्याम्, भिः, भ्यः the त् becomes द् (मरुद्भ्याम्, सरिद्भिः) and the अस् of चन्द्रमस् / पयस् becomes ओ (चन्द्रमोभिः, पयोभ्यः). Neuter पयस् has पयांसि and जगत् has जगन्ति in the plural.

सर्व is a pronoun: masculine सर्वे, सर्वान्, सर्वस्मै, सर्वस्मात्, सर्वस्मिन्, सर्वेषाम्; feminine सर्वा, सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वासाम्; neuter सर्वम्, सर्वाणि. अन्य and पर decline the same way; only अन्य neuter has अन्यत् in प्रथमा/द्वितीया singular.

Verb classes 1, 4, 6, 10 add an अ-ending marker (अ, य, अ, अय). The second group (2, 3, 5, 7, 8, 9) is different: अस्ति (no marker), ददाति (doubling), शक्नोति (नु), भुनक्ति (न inside), करोति (उ), जानाति (ना). Forms of अस्, कृ, शक्, श्रु are given in लट्, लङ्, लोट् and विधिलिङ्.

In कर्तृवाच्य the doer is main (बालकः ग्रन्थं पठति); in कर्मवाच्य the object is main (बालकेन ग्रन्थः पठ्यते). Passive verb = root + य + आत्मनेपद ending, and it agrees with the कर्म: दृश्यते, दृश्येते, दृश्यन्ते.

In a विभक्ति-तत्पुरुष the first word is linked to the second by a case: वनं गतः → वनगतः (द्वितीया), तृणैः रचितम् → तृणरचितम् (तृतीया) and so on up to सप्तमी (स्वकार्यनिरतः). The रम्यसंस्कृतम् page shows 'केन कृतम्?' — मन्दारेण कार्यं कृतम् — and visarga sandhi (शिवोऽहम्, तरुस्तावत्).

Key points to remember

• त्-ending: मरुत् (m), सरित् (f), जगत् (n); त् → द् before भ्याम्/भिः/भ्यः
• स्-ending: चन्द्रमस् (m), अप्सरस् (f), पयस् (n); अस् → ओ before भ्याम्/भिः/भ्यः
• Like मरुत्: भूभृत्, क्ष्माभृत्, दिनकृत्; like सरित्: तडित्, योषित्, विद्युत्; like पयस्: तपस्, मनस्, यशस्, तेजस्
• महत् adjective: महान्, महान्तौ, महान्तः (m); महती (f); महत्, महती, महान्ति (n)
• सर्व, अन्य, पर — pronoun endings स्मै, स्मात्, स्मिन्, एषाम् (m/n), स्यै, स्याः, साम् (f)
• Second group of classes: 2 (अस्ति), 3 (ददाति), 5 (शक्नोति), 7 (भुनक्ति), 8 (करोति), 9 (जानाति)
• अस्: लङ् आसीत्, लोट् अस्तु / एधि, विधिलिङ् स्यात् — स्युः
• कृ: करोति, अकरोत्, करोतु, कुर्यात्; आत्मनेपद कुरुते, अकुरुत, कुरुताम्, कुर्वीत
• कर्मवाच्य: कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, verb follows the कर्म
• विभक्ति-तत्पुरुष: द्वितीया to सप्तमी; the second word is main (उत्तरपदप्रधान)

भाषासूत्रम् ३ – Notes

1. (अ) व्यञ्जनान्त nouns: त्-ending मरुत्, सरित्, जगत्

• The book first asks: what is the last consonant? सुमनस् – स्, दिश् – श्, वाच् – च्, राजन् – न्, गिर् – र्, सुहृद् – द्. A noun ending in a consonant is व्यञ्जनान्त.
• मरुत् (wind, m) and सरित् (river, f) have the same endings. Singular: मरुत्, मरुतम्, मरुता, मरुते, मरुतः (पञ्चमी and षष्ठी), मरुति. Plural: मरुतः, मरुतः, मरुद्भिः, मरुद्भ्यः, मरुद्भ्यः, मरुताम्, मरुत्सु. Dual: मरुतौ, मरुद्भ्याम्, मरुतोः.
• Watch the change: before a ending that starts with भ् the त् becomes द् (मरुद्भिः, सरिद्भ्याम्); before सु it stays त् (सरित्सु). In the vocative both हे मरुत् and हे मरुद् are allowed.
• जगत् (world, n) differs only in प्रथमा/द्वितीया: जगत्, जगती, जगन्ति. Like it: वियत् (sky). Words ending in द् / ध् such as सुहृद्, सम्पद्, वीरुध् also follow मरुत् / सरित्.

2. स्-ending nouns चन्द्रमस्, अप्सरस्, पयस् — and महत्

• चन्द्रमस् (moon, m): first case singular चन्द्रमाः, then चन्द्रमसम्, चन्द्रमसा, चन्द्रमसे, चन्द्रमसः, चन्द्रमसि. Before भ्याम्, भिः, भ्यः the अस् becomes ओ: चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभिः. Locative plural has two spellings: चन्द्रमःसु / चन्द्रमस्सु. Like it: दुर्वासस्, वेधस्.
• अप्सरस् (f) goes the same way: अप्सराः, अप्सरसौ, अप्सरसः; अप्सरोभिः; अप्सरस्सु. Like it: उषस् (dawn).
• पयस् (water / milk, n): पयः, पयसी, पयांसि (also in द्वितीया); पयसा, पयोभ्याम्, पयोभिः; पयसि, पयःसु / पयस्सु. Like it: तपस्, अम्भस्, तेजस्, ओजस्, नभस्, यशस्, स्रोतस्, तमस्, मनस्, वयस्, वासस्, सरस्, नमस्, चेतस्.
• महत् (great) is an adjective with all three genders: masculine महान्, महान्तौ, महान्तः; feminine महती, महत्यौ, महत्यः (like नदी); neuter महत्, महती, महान्ति. It must match the noun: महान् गुरुः, महती धेनुः, महत् सरः.

3. (आ) सर्वनाम — सर्व in three genders

• Pronouns have their own endings, so learn सर्व carefully. Masculine plural प्रथमा is सर्वे (not सर्वाः), and singular चतुर्थी / पञ्चमी / सप्तमी are सर्वस्मै, सर्वस्मात्, सर्वस्मिन्. Genitive plural: सर्वेषाम्.
• Feminine सर्वा: सर्वया, सर्वस्यै, सर्वस्याः (पञ्चमी and षष्ठी), सर्वस्याम्; plural सर्वाः, सर्वाभिः, सर्वासाम्, सर्वासु.
• Neuter: सर्वम्, सर्वे, सर्वाणि in प्रथमा / द्वितीया; the rest is like the masculine (सर्वेण, सर्वस्मै, सर्वेषु).
• अन्य (other) and पर (another) decline like सर्व. One difference: neuter अन्य gives अन्यत् / अन्यद् in प्रथमा, द्वितीया and सम्बोधन singular — अन्यत्, अन्ये, अन्यानि.

4. (इ) धातूनां द्वितीयः समूहः — classes 2, 3, 5, 7, 8, 9

• Pairs with the same meaning but different classes: पठति / अधीते (अधि + इ, 2), रक्षतु / पातु (पा, 2), यच्छति / ददाति (दा, 3), वदति / ब्रूते (ब्रू, 2), आकर्णयति / शृणोति (श्रु, 5). Because the class differs, the विकरण (marker) differs: खाद् + अ + ति = खादति, but अश् + ना + ति = अश्नाति (9).
• Markers: 2 — nothing (अस्ति); 3 — the root is doubled (ददाति); 5 — नु (शक्नोति); 7 — न inside the root (भुनक्ति); 8 — उ (करोति); 9 — ना (जानाति). The endings are the usual ones; विधिलिङ् परस्मैपद here uses यात्, याताम्, युः (स्यात्, कुर्यात्, शक्नुयात्).
• अस् (2 प.): अस्ति, स्तः, सन्ति / असि / अस्मि, स्वः, स्मः; लङ् आसीत्, आस्ताम्, आसन्; लोट् अस्तु, स्ताम्, सन्तु, एधि (2nd sg.), असानि; विधिलिङ् स्यात्, स्याताम्, स्युः.
• कृ (8 उ.): परस्मैपद करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति; करोमि, कुर्वः, कुर्मः; अकरोत्; करोतु, कुरु, करवाणि; कुर्यात्. आत्मनेपद कुरुते, कुर्वाते, कुर्वते; अकुरुत; कुरुताम्, कुरुष्व, करवै; कुर्वीत.
• शक् (5 प.): शक्नोति, शक्नुतः, शक्नुवन्ति; अशक्नोत्; शक्नोतु, शक्नुहि; शक्नुयात्. श्रु (5 प., stem शृ): शृणोति, शृण्वन्ति; अशृणोत्; शृणु (2nd sg. order); शृणुयात्.
• Book note: in the general विधिलिङ् आत्मनेपद chart the उत्तम plural is printed as ईवहि; the correct ending is ईमहि (as in कुर्वीमहि on the next page).

5. (ई) कर्तृवाच्य and कर्मवाच्य

• Active (कर्तरि): the doer is main and in the प्रथमा, the object in द्वितीया, the verb agrees with the doer — बालकः ग्रन्थं पठति.
• Passive (कर्मणि): the object is main and in the प्रथमा, the doer in तृतीया, the verb agrees with the object — बालकेन ग्रन्थः पठ्यते. Question test: कः पठति? बालकः. कः पठ्यते? ग्रन्थः.
• Formula: root + य + आत्मनेपद ending. Some roots change: पा → पीयते, दा → दीयते, गै → गीयते, कृ → क्रियते, स्मृ → स्मर्यते, वच् / ब्रू → उच्यते, वद् → उद्यते, ग्रह् → गृह्यते, प्रच्छ् → पृच्छ्यते, दृश् → दृश्यते.
• दृश् passive in लट्: दृश्यते, दृश्येते, दृश्यन्ते (सः/सा/तत्); दृश्यसे, दृश्येथे, दृश्यध्वे (त्वम्); दृश्ये, दृश्यावहे, दृश्यामहे (अहम्). Passive forms exist in the other lakāras too.

6. (उ) विभक्ति-तत्पुरुष

• The first word is joined to the second through a case. Six kinds by that case, from द्वितीया to सप्तमी. The second word is main.
• Some second words always call for a particular case: श्रित, गत, आपन्न, अतीत, प्राप्त → द्वितीया (कृष्णाश्रितः, गुणातीतः); सम्पन्न, हीन, विकल, युक्त, सदृश, आढ्य → तृतीया (धनसम्पन्नः, बुद्धिहीनः, धनाढ्यः); अर्थम् → चतुर्थी (देशार्थम्).
• मुक्त, भीत, त्रात, पतित, रक्षित → पञ्चमी (असुरभीता, वृक्षपतितम्); प्रिय, कृते → षष्ठी (छात्रप्रियः, सूर्योदयः, पित्राज्ञा, हिमालयः); कुशल, रत, प्रवीण, मग्न, विदित, शौण्ड → सप्तमी (कलाकुशलः, कार्यरतः, गणिततज्ज्ञः).
• Some चतुर्थी compounds show material for a thing: कुण्डलहिरण्यम् (gold for earrings), घटमृत्तिका (clay for a pot).

7. रम्यसंस्कृतम्: केन कृतम्? and visarga sandhi

• Mandar's mother leaves a long list of chores before going to office. In the evening she checks: bedroom cleaned, water filled, rubbish thrown, breakfast eaten — done; floor not swept, plants not watered, money not brought from the bank — not done. The answer to 'who did it?' is मन्दारेण.
• These sentences use the past participle (क्त) in the passive: the doer in तृतीया, the participle agrees with the object in gender and number — मात्रा कार्यं दत्तम्, बालेन जलं पीतम्, महिलया अवकरः क्षिप्तः, छात्राभिः पुस्तिकाः लिखिताः.
• Visarga box (विश्वं विसर्गस्य): अः before अ becomes ओ and the अ is replaced by ऽ — शिवः अहम् → शिवोऽहम्; कः अहम् → कोऽहम्; एरण्डः अपि → एरण्डोऽपि. Before क the visarga stays unchanged (कवयः कथम्). Before त it becomes स् (तरुः तावत् → तरुस्तावत्).
• The same page-range also has a song 'कृत्वा नवदृढसङ्कल्पम्' by Janardan Hegde and रसप्रश्नाः — quick facts: 4 Vedas, 7 sages, Panini's अष्टाध्यायी, 9 रसs, 5 elements, 5 प्राणs, 8 limbs of yoga.

विभक्ति-तत्पुरुष — six kinds

Key terms

भाषासूत्रम् ३ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् ३ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् ३

⏱ About 75 minutes (do it in two sittings)

1. Nouns and pronouns (25 min)
   Write मरुत्, जगत्, चन्द्रमस्, पयस् and सर्व (three genders) once; underline every place where त् → द् or अस् → ओ.
2. Verbs and voice (25 min)
   Learn the six markers of the second group, then अस् and कृ in four lakāras; change five active sentences to passive.
3. Try it yourself (25 min)
   Do the 'Try it yourself' answers and the तत्पुरुष table, take the quiz, revise flashcards and play 🎮 Play.