भाषासूत्रम् ४Class 9 Sanskrit Anand Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् ४

Yesterday – today – tomorrow: अहम् अपठम् (लङ्), अहं पठामि (लट्), अहं पठिष्यामि (लृट्). The future marker is स्य (often इष्य): पठ् + इष्य + ति = पठिष्यति; दा + स्य + ति = दास्यति.

Future endings — परस्मैपद: स्यति, स्यतः, स्यन्ति / स्यसि, स्यथः, स्यथ / स्यामि, स्यावः, स्यामः. आत्मनेपद: स्यते, स्येते, स्यन्ते / स्यसे, स्येथे, स्यध्वे / स्ये, स्यावहे, स्यामहे.

Many roots change before स्य: गम् → गमिष्यति, नम् → नंस्यति, मुच् → मोक्ष्यति, वच् → वक्ष्यति, प्रच्छ् → प्रक्ष्यति, लभ् → लप्स्यते, मन् → मंस्यते, नृत् → नर्तिष्यति, दृश् → द्रक्ष्यति, अस् → भविष्यति, कृ → करिष्यति.

The forms chart (page 72) lets you see one root in six forms at once, e.g. कृ: करोति, अकरोत्, करोतु, कुर्यात्, करिष्यति, क्रियते.

क्त (root + त) is a passive past participle: रामेण पाठः पठितः, रामेण कविता पठिता, रामेण काव्यं पठितम् — it follows the object. क्तवतु (root + तवत्) is active: रामः पाठं पठितवान्, सीता पाठं पठितवती — it follows the doer.

Key points to remember

• लृट् = simple future (श्वः – tomorrow)
• Marker स्य; with इ inserted it is इष्य (पठिष्यति, खेलिष्यति, चिन्तयिष्यति)
• Future of class-10 roots keeps अय: चिन्तयिष्यति, गणयिष्यते
• आत्मनेपद future: लप्स्यते, मंस्यते, मोक्ष्यते, गणयिष्यते
• अस् has no future of its own — भविष्यति (from भू) is used
• क्त: root + त → पठित, कृत, दत्त, पीत; agrees with the कर्म
• क्तवतु: root + तवत् → पठितवान् (m), पठितवती (f), पठितवत् (n); agrees with the कर्ता
• न् + च/छ, ट/ठ, त/थ → anusvara + श्/ष्/स्: तान् + चोरान् → तांश्चोरान्
• Short vowel + छ → च्छ: परि + छेदः → परिच्छेदः; तरु + छाया → तरुच्छाया

भाषासूत्रम् ४ – Notes

1. (अ) लृट् — the simple future

• Three days in a table: ह्यः (yesterday, लङ्) — अद्य (today, लट्) — श्वः (tomorrow, लृट्). बालकाः अखेलन् / खेलन्ति / खेलिष्यन्ति; माता अयच्छत् / यच्छति / दास्यति; रामः अमुञ्चत् / मुञ्चति / मोक्ष्यति.
• Notice that the future of यच्छति is दास्यति (from the root दा), and the future of मुञ्चति is मोक्ष्यति (from मुच्). The future uses the root, not the present stem.
• Matching exercise: पठिष्यामि – पठ्, खेलिष्यन्ति – खेल्, दास्यति – दा, नंस्यति – नम्, मोक्ष्यति – मुच्, गमिष्यति – गम्, वक्ष्यति – वच्, प्रक्ष्यामि – प्रच्छ्, प्राप्स्यति – प्र + आप्.
• Sentences to read: वयं सायंकाले उद्यानं गमिष्यामः; छात्राः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्स्यन्ति; परश्वः मातुलः द्विचक्रिकां प्रदास्यति; अग्रिमे मासे परीक्षा भविष्यति. The famous line of young Bharata to a lion cub — 'open your mouth, I will count your teeth' — uses गणयिष्यामि.

2. Future tables for eight verbs

• गम् (1 प.): गमिष्यति, गमिष्यतः, गमिष्यन्ति; गमिष्यसि …; गमिष्यामि, गमिष्यावः, गमिष्यामः. लभ् (1 आ.): लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते; लप्स्यसे …; लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे.
• नृत् (4 प.): नर्तिष्यति, नर्तिष्यन्ति, नर्तिष्यामि. मन् (4 आ.): मंस्यते, मंस्येते, मंस्यन्ते; मंस्ये, मंस्यामहे.
• प्रच्छ् (6 प.): प्रक्ष्यति, प्रक्ष्यन्ति, प्रक्ष्यामि. मुच् (6): मोक्ष्यते, मोक्ष्येते, मोक्ष्यन्ते; मोक्ष्ये. Book note: page 70 marks मुच् as '६ आ.प.', but मुच् is उभयपदी — the chart on page 72 gives both मोक्ष्यति and मोक्ष्यते.
• चिन्त् (10 प.): चिन्तयिष्यति, चिन्तयिष्यतः, चिन्तयिष्यन्ति; चिन्तयिष्यामि. गण् (10 आ. as given in the book): गणयिष्यते, गणयिष्येते, गणयिष्यन्ते; गणयिष्ये, गणयिष्यावहे, गणयिष्यामहे.

3. (आ) क्रियापदरूपाणि — the forms chart

• Each row shows: लट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्, लृट्, कर्मणि. E.g. पा: पिबति, अपिबत्, पिबतु, पिबेत्, पास्यति, पीयते; गै: गायति, अगायत्, गायतु, गायेत्, गास्यति, गीयते.
• Both पदs of one root: नी — नयति / नयते, future नेष्यति / नेष्यते, passive नीयते for both. हृ — हरति / हरते, हरिष्यति / हरिष्यते, ह्रियते.
• Odd futures to remember: क्रुध् → क्रोत्स्यति, लिख् → लेखिष्यति, दिश् → देक्ष्यति, रभ् → रप्स्यते, स्मृ → स्मरिष्यति, श्रु → श्रोष्यति, ज्ञा → ज्ञास्यति, शक् → शक्ष्यति, अस् → भविष्यति (passive भूयते).
• Second-group roots: शक्नोति, अशक्नोत्, शक्नोतु, शक्नुयात्; कृ आत्मनेपद: कुरुते, अकुरुत, कुरुताम्, कुर्वीत, करिष्यते (the chart prints अकुर्वत in the लङ् column — that is the plural; the singular is अकुरुत, as on page 58); ज्ञा: जानाति / जानीते, जानीयात् / जानीत, ज्ञायते.

4. व्यञ्जनानां विस्तारः — box 9 and 10

• न् at the end of a word before च / छ, ट / ठ, त / थ becomes anusvara, and a sibilant of the next letter's row is added: तान् + चोरान् → तांश्चोरान्; विद्वान् + च → विद्वांश्च.
• Before त it is स्: बहून् + तस्करान् → बहूंस्तस्करान्. Before छ it is श्: एतान् + छात्रान् → एतांश्छात्रान्.
• छ after a short vowel is doubled as च्छ: परि + छेदः → परिच्छेदः; वि + छेदः → विच्छेदः; तरु + छाया → तरुच्छाया.
• मातृ ends in a short ऋ, so the same rule gives मातृ + छाया → मातृच्छाया.

5. (इ) क्त and क्तवतु — past participles as adjectives

• क्त = root + त (passive past). It agrees with the कर्म: रामेण पाठः पठितः / कविता पठिता / काव्यं पठितम् / पाठाः पठिताः / सीतया कविते पठिते / अस्माभिः काव्यानि पठितानि.
• क्तवतु = root + तवत् (active past). It agrees with the कर्ता: रामः पठितवान्, सीता पठितवती, छात्राः पठितवन्तः, महिलाः पठितवत्यः. Masculine goes like 'भगवत्', feminine like नदी.
• Declension hint from the book: पठितः, पठिता, पठितम् go like देव, माला, वन. Pairs to learn: क्षिप्त / क्षिप्तवत्, जित, नीत, श्रुत, कृत, पीत, गीत, ध्यात, कथित, पूजित, दृष्ट, स्पृष्ट, पृष्ट, लिखित, मुक्त, त्यक्त, भुक्त, लब्ध, उक्त, उदित, ऊढ, गृहीत, मत, हत, ग्रथित.
• Compare: अर्चकेन देवः पूजितः (क्त, कर्मणि) = अर्चकः देवं पूजितवान् (क्तवतु, कर्तरि); पितामह्या कथा कथिता = पितामही कथां कथितवती; कृषीवलेन सस्यानि उप्तानि = कृषीवलः सस्यानि उप्तवान्.

Future (लृट्) of common roots

Key terms

भाषासूत्रम् ४ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् ४ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् ४

⏱ About 50 minutes

1. Future tense (20 min)
   Chant the स्य endings, write गम् and लभ् in full, then the 3rd-singular future of the 15 roots in the chart.
2. Participles (15 min)
   Make one क्त and one क्तवतु sentence for पठ्, कृ, दृश् and पा; check gender agreement.
3. Try it yourself (15 min)
   Do the 'Try it yourself' answers, take the quiz, revise flashcards and play 🎮 Play.