TalentJR

परिशिष्टम् ३: वाच्यम् – Class 9 Sanskrit Chapter 14 Notes & NCERT PDF

Class 9SanskritChapter 14NCERT book: शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

Notes and a simple summary of Chapter 14 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् ३: वाच्यम् (कर्तरि, कर्मणि और भावे प्रयोग)

परिचय

वाच्य (प्रयोग) तीन हैं — कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः, भावे प्रयोगः। इन्हें क्रमशः कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य भी कहते हैं। वाच्य यह बताता है कि क्रियापद किसका अनुसरण करता है।

१. कर्तृवाच्यम् (कर्तरि प्रयोगः)

  • कर्तृपद प्रथमा विभक्ति में।
  • कर्मपद द्वितीया विभक्ति में।
  • क्रियापद कर्ता के अनुसार (पुरुष और वचन कर्ता जैसे) — कर्म से क्रिया का कोई सम्बन्ध नहीं।

    • उदाहरण —

  • बालः चित्रं पश्यति । बालौ चित्रं पश्यतः । बालाः चित्रं पश्यन्ति । (कर्ता का वचन बदला → क्रिया बदली)
  • बालः फलं खादति । बालः फले खादति । बालः फलानि खादति । (कर्म का वचन बदला → क्रिया नहीं बदली)

    • पुरुष-व्यवस्था —

  • मध्यमपुरुष — कर्ता त्वं/युवां/यूयं: त्वं श्लोकं पठसि । युवां श्लोकं पठथः । यूयं श्लोकं पठथ ।
  • उत्तमपुरुष — कर्ता अहम्/आवां/वयं: अहं श्लोकं पठामि । आवां श्लोकं पठावः । वयं श्लोकं पठामः ।
  • प्रथमपुरुष — इनके अतिरिक्त सभी कर्ता: सः/सा/युवकः/बालिका श्लोकं पठति; तौ/ते श्लोकं पठतः; ते/ताः श्लोकं पठन्ति ।

    • २. कर्मवाच्यम् (कर्मणि प्रयोगः)

  • कर्तृपद तृतीया विभक्ति में।
  • कर्मपद प्रथमा विभक्ति में।
  • क्रियापद कर्म के अनुसार (वचन कर्म जैसा)।
  • धातु से 'यक्' (य) प्रत्यय लगता है और आत्मनेपद प्रत्यय आते हैं — वर्तमानकाल में 'ति' के स्थान पर 'ते'। जैसे: गम् + य + ते = गम्यते; पठ् + य + ते = पठ्यते; लिख् + य + ते = लिख्यते।

    • कर्तरि → कर्मणि (पुस्तक की सूची से)

  • पठति → पठ्यते; लिखति → लिख्यते; खादति → खाद्यते; गच्छति → गम्यते
  • पिबति → पीयते; ददाति → दीयते; नयति → नीयते; करोति → क्रियते; गायति → गीयते
  • जानाति → ज्ञायते; स्मरति → स्मर्यते; वदति/वक्ति → उद्यते/उच्यते; प्राप्नोति → प्राप्यते
  • पश्यति → दृश्यते; आरोहति → आरुह्यते; सेवते → सेव्यते; वन्दते → वन्द्यते
  • पालयति → पाल्यते; कथयति → कथ्यते; पाठयति → पाठ्यते; चिन्तयति → चिन्त्यते

    • वाक्य-परिवर्तन (वर्तमानकाल)

  • बालकः श्लोकं पठति । → बालकेन श्लोकः पठ्यते ।
  • सा कवितां लिखति । → तया कविता लिख्यते ।
  • सुनीता फलानि खादति । → सुनीतया फलानि खाद्यन्ते ।
  • अहम् इक्षुरसं पिबामि । → मया इक्षुरसः पीयते ।
  • राधा पूजां करोति । → राधया पूजा क्रियते ।
  • मित्राणि चलच्चित्रं पश्यन्ति । → मित्रैः चलच्चित्रं दृश्यते ।

    • भूतकाल — कर्तरि में क्तवतु, कर्मणि में क्त प्रत्यय; क्त-रूप कर्म के लिङ्ग और वचन के अनुसार होता है —

  • बालकः श्लोकं पठितवान् । → बालकेन श्लोकः पठितः ।
  • सा कवितां लिखितवती । → तया कविता लिखिता ।
  • सुनीता फलानि खादितवती । → सुनीतया फलानि खादितानि ।
  • मित्राणि चलच्चित्रं दृष्टवन्तः । → मित्रैः चलच्चित्रं दृष्टम् ।

    • विधिलिङ् अर्थ — कर्मणि में तव्यत् और अनीयर् प्रत्यय (कर्म के लिङ्ग-वचन अनुसार) —

  • महेशः आपणं गच्छेत् । → महेशेन आपणः गन्तव्यः / गमनीयः
  • छात्राः स्वाध्यायं कुर्युः । → छात्रैः स्वाध्यायः कर्तव्यः / करणीयः
  • सः भगवद्गीतां पठेत् । → तेन भगवद्गीता पठितव्या / पठनीया

    • ३. भाववाच्यम् (भावे प्रयोगः)

  • अकर्मक धातुओं (जिनमें कर्म नहीं होता) के ही कर्तरि और भावे प्रयोग होते हैं; इनका कर्मणि प्रयोग नहीं होता।
  • कर्ता तृतीया में; क्रियापद के रूप कर्मणि जैसे (यक् + आत्मनेपद) — हस् + यक् + ते = हस्यते।
  • क्रियापद सदा प्रथमपुरुष एकवचन में।
  • कृदन्त (क्त, तव्यत्, अनीयर्) भावे में सदा नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन में।

    • उदाहरण —

  • ते हसन्ति । → तैः हस्यते ।
  • वाहनानि मार्गे तिष्ठन्ति । → वाहनैः मार्गे स्थीयते ।
  • सा उत्तिष्ठति । → तया उत्थीयते ।
  • वृक्षः वर्धते । → वृक्षेण वृध्यते ।
  • शिशुः शेते । → शिशुना शय्यते ।
  • भूतकाल: ते हसितवन्तः । → तैः हसितम् । सा उत्थितवती । → तया उत्थितम् ।
  • विधिलिङ्: नर्तकाः नृत्येयुः । → नर्तकैः नर्तितव्यम् / नर्तनीयम् ।

    • कुछ अकर्मक धातु-रूप (पुस्तक से) — क्रीडति, शोभते, मोदते, वर्तते, रोदिति, कम्पते, भवति, लज्जते, उपविशति, नश्यति, वर्धते, गर्जति, त्वरते।

    शब्दार्थ

  • वाच्यम्/प्रयोगः – वाक्य की रचना-शैली (voice)
  • कर्ता – काम करने वाला; कर्म – जिस पर काम का फल पड़े
  • अकर्मकः धातुः – कर्म-रहित क्रिया (हस्, स्था, शी आदि)
  • यक् – कर्मणि/भावे में लगने वाला प्रत्यय
  • क्तवतु, क्त – भूतकाल के कृत् प्रत्यय
  • तव्यत्, अनीयर् – 'चाहिए' (योग्य) अर्थ वाले प्रत्यय

    • अभ्यास-संकेत

  • परिवर्तन के तीन चरण: (१) कर्ता को तृतीया में, (२) कर्म को प्रथमा में, (३) क्रिया को यक्-युक्त आत्मनेपद में कर्म के वचन अनुसार।
  • भावे में कर्म नहीं होता, इसलिए क्रिया हमेशा प्रथमपुरुष एकवचन।

    • सामान्य भूलें

  • कर्मवाच्य में क्रिया को कर्ता के वचन से मिलाना — वह कर्म के वचन से मिलती है।
  • भाववाच्य में बहुवचन क्रिया लिखना (तैः हस्यन्ते ✗ → तैः हस्यते ✓)।
  • भूतकाल के क्त-रूप में कर्म का लिङ्ग न देखना (तया कविता लिखिता — स्त्रीलिङ्ग)।

    • 💡 Key Learning Points

    • ✓तीन वाच्य — कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य और उनमें विभक्ति-व्यवस्था
    • ✓कर्तृवाच्य में क्रिया कर्ता के पुरुष-वचन के अनुसार
    • ✓कर्मवाच्य में यक् प्रत्यय, आत्मनेपद और क्रिया कर्म के अनुसार
    • ✓भूतकाल (क्तवतु/क्त) और विधिलिङ् अर्थ (तव्यत्/अनीयर्) में वाच्य-परिवर्तन
    • ✓भाववाच्य केवल अकर्मक धातुओं में — क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →एक ही वाक्य को तीन रंगों (कर्ता, कर्म, क्रिया) में बोर्ड पर लिखकर परिवर्तन दिखाएँ
    • →कर्तरि-कर्मणि धातुरूपों की जोड़ियाँ (पठति–पठ्यते) पत्तों पर बनाकर मिलान करवाएँ
    • →'बालः फलं/फले/फलानि खादति' से दिखाएँ कि कर्म बदलने पर कर्तृवाच्य की क्रिया नहीं बदलती
    • →भूतकाल में क्त-रूप का लिङ्ग कर्म से मिलाने के लिए स्त्रीलिङ्ग/नपुंसक उदाहरण दें
    • →अकर्मक धातुओं की सूची से भाववाच्य वाक्य बनवाने की प्रतियोगिता करवाएँ
    • →छात्रों से कक्षा की दैनिक घटनाओं के वाक्य कर्मवाच्य में बदलवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. कर्तृवाच्य वाक्य को कर्मवाच्य में सही बदल सकता है?
    2. कर्मणि क्रियापद (पीयते, दीयते, क्रियते) पहचान सकता है?
    3. भाववाच्य के नियम बता सकता है?
    4. क्त, क्तवतु, तव्यत्, अनीयर् का वाच्य के अनुसार प्रयोग कर सकता है?
    5. कर्तृवाच्य में पुरुष-व्यवस्था समझा सकता है?

    Ask the AI tutor about Class 9 Sanskrit Chapter 14

    Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “परिशिष्टम् ३: वाच्यम्”. Free — sign in with Google.

    How the AI tutor works →

    👩‍🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

    1. 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
    2. 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
    3. 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
    4. 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
    5. 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
    6. 6. मनःपूतं समाचरेत्
    7. 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
    8. 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
    9. 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
    10. 10. णमो अरिहन्ताणम्
    11. 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
    12. 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
    13. 13. परिशिष्टम् २: समासः
    14. 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
    15. 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि