TalentJR

परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि – Class 9 Sanskrit Chapter 15 Notes & NCERT PDF

Class 9SanskritChapter 15NCERT book: शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

Notes and a simple summary of Chapter 15 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि (हलन्त संज्ञा-शब्दों के रूप)

परिचय

इस परिशिष्ट में हलन्त (व्यञ्जनान्त) शब्दों के रूप दिए गए हैं — तीनों लिङ्गों में कुल २८ शब्द। प्रत्येक शब्द के रूप सात विभक्तियों और सम्बोधन में, एकवचन-द्विवचन-बहुवचन क्रम से हैं। अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका है।

पुस्तक में दिए गए शब्द

पुंलिङ्ग (१०) — ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन् ('न्' कारान्त); विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस् ('स्' कारान्त); सुहृद् ('द्' कारान्त); वणिज्, भिषज् ('ज्' कारान्त)।

स्त्रीलिङ्ग (८) — वाच्, त्वच् ('च्'); स्रज्, रुज् ('ज्'); सरित्, विद्युत् ('त्'); दिव्; दिश्।

नपुंसकलिङ्ग (१०) — जगत् ('त्'); नामन्, कर्मन्, चर्मन् ('न्'); मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस् ('स्'); चक्षुष् ('ष्')।

प्रमुख रूप (क्रम: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन)

'ब्रह्मन्' (न्-कारान्त पुंलिङ्ग)

  • प्रथमा: ब्रह्मा, ब्रह्माणौ, ब्रह्माणः
  • द्वितीया: ब्रह्माणम्, ब्रह्माणौ, ब्रह्मणः
  • तृतीया: ब्रह्मणा, ब्रह्मभ्याम्, ब्रह्मभिः
  • चतुर्थी: ब्रह्मणे, ब्रह्मभ्याम्, ब्रह्मभ्यः
  • पञ्चमी: ब्रह्मणः, ब्रह्मभ्याम्, ब्रह्मभ्यः
  • षष्ठी: ब्रह्मणः, ब्रह्मणोः, ब्रह्मणाम्
  • सप्तमी: ब्रह्मणि, ब्रह्मणोः, ब्रह्मसु
  • सम्बोधनम्: हे ब्रह्मन्, हे ब्रह्माणौ, हे ब्रह्माणः
  • 'पथिन्' (न्-कारान्त पुंलिङ्ग)

  • प्रथमा: पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः
  • द्वितीया: पन्थानम्, पन्थानौ, पथः
  • तृतीया: पथा, पथिभ्याम्, पथिभिः
  • चतुर्थी: पथे, पथिभ्याम्, पथिभ्यः
  • पञ्चमी: पथः, पथिभ्याम्, पथिभ्यः
  • षष्ठी: पथः, पथोः, पथाम्
  • सप्तमी: पथि, पथोः, पथिषु
  • सम्बोधनम्: हे पन्थाः, हे पन्थानौ, हे पन्थानः
  • 'विद्वस्' (स्-कारान्त पुंलिङ्ग)

  • प्रथमा: विद्वान्, विद्वांसौ, विद्वांसः
  • द्वितीया: विद्वांसम्, विद्वांसौ, विदुषः
  • तृतीया: विदुषा, विद्वद्भ्याम्, विद्वद्भिः
  • चतुर्थी: विदुषे, विद्वद्भ्याम्, विद्वद्भ्यः
  • पञ्चमी: विदुषः, विद्वद्भ्याम्, विद्वद्भ्यः
  • षष्ठी: विदुषः, विदुषोः, विदुषाम्
  • सप्तमी: विदुषि, विदुषोः, विद्वत्सु
  • सम्बोधनम्: हे विद्वन्, हे विद्वांसौ, हे विद्वांसः
  • 'पुंस्' (स्-कारान्त पुंलिङ्ग)

  • प्रथमा: पुमान्, पुमांसौ, पुमांसः
  • द्वितीया: पुमांसम्, पुमांसौ, पुंसः
  • तृतीया: पुंसा, पुंभ्याम्/पुम्भ्याम्, पुंभिः/पुम्भिः
  • षष्ठी: पुंसः, पुंसोः, पुंसाम्
  • सप्तमी: पुंसि, पुंसोः, पुंसु
  • सम्बोधनम्: हे पुमन्, हे पुमांसौ, हे पुमांसः
  • 'वाच्' (च्-कारान्त स्त्रीलिङ्ग)

  • प्रथमा: वाग्/वाक्, वाचौ, वाचः
  • द्वितीया: वाचम्, वाचौ, वाचः
  • तृतीया: वाचा, वाग्भ्याम्, वाग्भिः
  • चतुर्थी: वाचे, वाग्भ्याम्, वाग्भ्यः
  • षष्ठी: वाचः, वाचोः, वाचाम्
  • सप्तमी: वाचि, वाचोः, वाक्षु
  • सम्बोधनम्: हे वाग्/हे वाक्, हे वाचौ, हे वाचः
  • 'मनस्' (स्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग)

  • प्रथमा: मनः, मनसी, मनांसि
  • द्वितीया: मनः, मनसी, मनांसि
  • तृतीया: मनसा, मनोभ्याम्, मनोभिः
  • चतुर्थी: मनसे, मनोभ्याम्, मनोभ्यः
  • पञ्चमी: मनसः, मनोभ्याम्, मनोभ्यः
  • षष्ठी: मनसः, मनसोः, मनसाम्
  • सप्तमी: मनसि, मनसोः, मनःसु/मनस्सु
  • सम्बोधनम्: हे मनः, हे मनसी, हे मनांसि
  • 'नामन्' (न्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग)

  • प्रथमा/द्वितीया: नाम, नाम्नी/नामनी, नामानि
  • तृतीया: नाम्ना, नामभ्याम्, नामभिः
  • षष्ठी: नाम्नः, नाम्नोः, नाम्नाम्
  • सप्तमी: नाम्नि/नामनि, नाम्नोः, नामसु
  • अन्य रूप (संक्षेप में)

  • गुणिन् — गुणी, गुणिनौ, गुणिनः; सप्तमी गुणिनि; सम्बोधन हे गुणिन्
  • चन्द्रमस् — चन्द्रमाः, चन्द्रमसौ, चन्द्रमसः; तृतीया चन्द्रमसा, चन्द्रमोभ्याम्; सम्बोधन हे चन्द्रमः
  • वेधस् — वेधाः, वेधसौ, वेधसः; सम्बोधन हे वेधः
  • सुहृद् — सुहृद्/सुहृत्, सुहृदौ, सुहृदः; सप्तमी बहु. सुहृत्सु
  • वणिज् — वणिग्/वणिक्, वणिजौ, वणिजः; सप्तमी बहु. वणिक्षु
  • सरित् — सरिद्/सरित्, सरितौ, सरितः; सप्तमी बहु. सरित्सु
  • दिश् — दिग्/दिक्, दिशौ, दिशः; सप्तमी बहु. दिक्षु
  • जगत् — जगद्/जगत्, जगती, जगन्ति
  • कर्मन् — कर्म, कर्मणी, कर्माणि; तृतीया कर्मणा
  • चक्षुष् — चक्षुः, चक्षुषी, चक्षूंषि; तृतीया चक्षुषा, चक्षुर्भ्याम्, चक्षुर्भिः
  • सुप्-प्रत्ययाः (तीनों लिङ्गों में)

  • प्रथमा: सु, औ, जस्
  • द्वितीया: अम्, औट्, शस्
  • तृतीया: टा, भ्याम्, भिस्
  • चतुर्थी: ङे, भ्याम्, भ्यस्
  • पञ्चमी: ङसि, भ्याम्, भ्यस्
  • षष्ठी: ङस्, ओस्, आम्
  • सप्तमी: ङि, ओस्, सुप्
  • पढ़ने के संकेत

  • चतुर्थी और पञ्चमी के द्विवचन-बहुवचन (भ्याम्, भ्यः) प्रायः एक जैसे होते हैं; पञ्चमी-षष्ठी एकवचन भी प्रायः समान (ब्रह्मणः, विदुषः)।
  • नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं (मनः–मनः, नाम–नाम)।
  • च्/ज्/श् अन्त वाले शब्दों में प्रथमा एकवचन के दो रूप होते हैं (वाग्/वाक्, दिग्/दिक्)।
  • सामान्य भूलें

  • पथिन् का प्रथमा एकवचन 'पथिः' लिखना — सही पन्थाः।
  • विद्वस् की तृतीया 'विद्वसा' लिखना — सही विदुषा।
  • पुंस् का प्रथमा एकवचन 'पुंसः' लिखना — सही पुमान्।
  • मनस् का प्रथमा बहुवचन 'मनसः' लिखना — सही मनांसि।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓परिशिष्ट में २८ हलन्त शब्द — पुंलिङ्ग १०, स्त्रीलिङ्ग ८, नपुंसकलिङ्ग १०
    • ✓ब्रह्मन्, पथिन्, विद्वस्, पुंस्, वाच्, मनस्, नामन् के प्रमुख रूप
    • ✓नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा-द्वितीया के समान रूप
    • ✓च्/ज्/श्/त्/द् अन्त वाले शब्दों में प्रथमा एकवचन के दो रूप
    • ✓सुप्-प्रत्ययों की तालिका (सु, औ, जस् … ङि, ओस्, सुप्)

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →प्रतिदिन एक शब्द के रूप सस्वर पाठ करवाएँ — विभक्ति-क्रम में
    • →रूपों के पत्ते बनाकर 'विभक्ति-वचन बताओ' खेल करवाएँ
    • →ब्रह्मन् और नामन् की तुलना करवाकर पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग का अन्तर दिखाएँ
    • →सुप्-प्रत्यय तालिका को शब्द-रूपों से मिलवाकर प्रत्ययों की पहचान करवाएँ
    • →पाठ्यपुस्तक के पाठों में आए विद्वान्, मनसा, पथि जैसे रूप ढूँढ़कर उनकी विभक्ति बतवाएँ
    • →सामान्य भूलों (पथिः, विद्वसा) की सूची बनाकर सुधार-अभ्यास करवाएँ

    📋 Assessment Questions

    1. किसी शब्द का दी गई विभक्ति-वचन में सही रूप लिख सकता है?
    2. दिया गया रूप किस विभक्ति-वचन का है, पहचान सकता है?
    3. नपुंसकलिङ्ग शब्दों में प्रथमा-द्वितीया की समानता बता सकता है?
    4. सुप्-प्रत्ययों का क्रम बता सकता है?

    👩‍🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

    1. 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
    2. 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
    3. 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
    4. 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
    5. 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
    6. 6. मनःपूतं समाचरेत्
    7. 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
    8. 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
    9. 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
    10. 10. णमो अरिहन्ताणम्
    11. 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
    12. 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
    13. 13. परिशिष्टम् २: समासः
    14. 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
    15. 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि