परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि – Class 9 Sanskrit Chapter 15 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 15 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि (हलन्त संज्ञा-शब्दों के रूप)
परिचय
इस परिशिष्ट में हलन्त (व्यञ्जनान्त) शब्दों के रूप दिए गए हैं — तीनों लिङ्गों में कुल २८ शब्द। प्रत्येक शब्द के रूप सात विभक्तियों और सम्बोधन में, एकवचन-द्विवचन-बहुवचन क्रम से हैं। अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका है।
पुस्तक में दिए गए शब्द
पुंलिङ्ग (१०) — ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन् ('न्' कारान्त); विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस् ('स्' कारान्त); सुहृद् ('द्' कारान्त); वणिज्, भिषज् ('ज्' कारान्त)।
स्त्रीलिङ्ग (८) — वाच्, त्वच् ('च्'); स्रज्, रुज् ('ज्'); सरित्, विद्युत् ('त्'); दिव्; दिश्।
नपुंसकलिङ्ग (१०) — जगत् ('त्'); नामन्, कर्मन्, चर्मन् ('न्'); मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस् ('स्'); चक्षुष् ('ष्')।
प्रमुख रूप (क्रम: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन)
'ब्रह्मन्' (न्-कारान्त पुंलिङ्ग)
'पथिन्' (न्-कारान्त पुंलिङ्ग)
'विद्वस्' (स्-कारान्त पुंलिङ्ग)
'पुंस्' (स्-कारान्त पुंलिङ्ग)
'वाच्' (च्-कारान्त स्त्रीलिङ्ग)
'मनस्' (स्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग)
'नामन्' (न्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग)
अन्य रूप (संक्षेप में)
सुप्-प्रत्ययाः (तीनों लिङ्गों में)
पढ़ने के संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓परिशिष्ट में २८ हलन्त शब्द — पुंलिङ्ग १०, स्त्रीलिङ्ग ८, नपुंसकलिङ्ग १०
- ✓ब्रह्मन्, पथिन्, विद्वस्, पुंस्, वाच्, मनस्, नामन् के प्रमुख रूप
- ✓नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा-द्वितीया के समान रूप
- ✓च्/ज्/श्/त्/द् अन्त वाले शब्दों में प्रथमा एकवचन के दो रूप
- ✓सुप्-प्रत्ययों की तालिका (सु, औ, जस् … ङि, ओस्, सुप्)
👨🏫 Teaching Tips
- →प्रतिदिन एक शब्द के रूप सस्वर पाठ करवाएँ — विभक्ति-क्रम में
- →रूपों के पत्ते बनाकर 'विभक्ति-वचन बताओ' खेल करवाएँ
- →ब्रह्मन् और नामन् की तुलना करवाकर पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग का अन्तर दिखाएँ
- →सुप्-प्रत्यय तालिका को शब्द-रूपों से मिलवाकर प्रत्ययों की पहचान करवाएँ
- →पाठ्यपुस्तक के पाठों में आए विद्वान्, मनसा, पथि जैसे रूप ढूँढ़कर उनकी विभक्ति बतवाएँ
- →सामान्य भूलों (पथिः, विद्वसा) की सूची बनाकर सुधार-अभ्यास करवाएँ
📋 Assessment Questions
- किसी शब्द का दी गई विभक्ति-वचन में सही रूप लिख सकता है?
- दिया गया रूप किस विभक्ति-वचन का है, पहचान सकता है?
- नपुंसकलिङ्ग शब्दों में प्रथमा-द्वितीया की समानता बता सकता है?
- सुप्-प्रत्ययों का क्रम बता सकता है?
Ask the AI tutor about Class 9 Sanskrit Chapter 15
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि”. Free — sign in with Google.
- Explain परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 9 Sanskrit Chapter 15 step by step
- Give me 5 important questions with answers from परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
- Quiz me with 5 MCQs on परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
- Make last-minute revision notes for Class 9 Sanskrit Chapter 15
- Explain परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि with an everyday example
👩🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 9 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9
- 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- 6. मनःपूतं समाचरेत्
- 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
- 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- 10. णमो अरिहन्ताणम्
- 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
- 13. परिशिष्टम् २: समासः
- 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
- 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि