सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – Class 9 Sanskrit Chapter 2 Notes & NCERT PDF
Notes and a simple summary of Chapter 2 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.
🎧 Listen to the content
पाठ 2: सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः (सुख का मूल धर्म, धर्म का मूल अर्थ)
पाठ-परिचय
'सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः' एक निबन्धात्मक पाठ है। इसका शीर्षक कौटिल्य (चाणक्य) के अर्थशास्त्र का प्रसिद्ध सूत्र है:
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः ।”
आशय: सच्चे सुख का आधार धर्म है, और धर्म-पालन का आधार अर्थ (धन) है। अर्थ, यानी धन, हर प्रकार की आजीविका और व्यवहार का प्रमुख साधन है। पाठ का मुख्य सन्देश आर्थिक साक्षरता है।
पाठ-सार
धर्म, अर्थ और सुख — अटूट सम्बन्ध
जो व्यक्ति न्याय से धन कमाता है, वही धर्म-पालन कर पाता है, और धर्म-पालन से लम्बे समय तक सुख मिलता है। अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा और स्वास्थ्य-सेवा जैसी मूल आवश्यकताओं के लिए धन चाहिए। धन के अभाव में कर्तव्य-पालन कठिन हो जाता है, इसलिए धर्मशास्त्र में चार पुरुषार्थों (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) में अर्थ को एक स्तम्भ माना गया है। गरुडपुराण कहता है:
“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् ।”
अर्थ: ब्राह्म मुहूर्त में उठकर धर्म और अर्थ का चिन्तन करना चाहिए।
स्वस्थ आर्थिक व्यवहार — त्रिविध (तीन प्रकार का)
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥
अर्थ: सब पवित्रताओं में धन की पवित्रता सबसे बड़ी है। जो धन के मामले में शुद्ध है, वही सच्चा शुद्ध है; केवल मिट्टी और जल से शुद्ध होने वाला नहीं। उपनिषद् का वाक्य “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्” (किसी के धन का लालच मत करो) मन में रखकर अपने कौशल और विद्या से धन कमाना चाहिए।
छात्र-जीवन में आर्थिक साक्षरता
छात्र अक्सर माता-पिता का कष्ट से कमाया धन फास्ट फूड (त्वरिताहारः), शीतपेय, डिब्बाबन्द भोजन और दिखावटी कपड़ों पर व्यर्थ खर्च करते हैं। इससे धन-हानि के साथ स्वास्थ्य-हानि भी होती है, और फिर स्वास्थ्य पर खर्च बढ़ता है। चाणक्यनीति कहती है:
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥
अर्थ: जल की बूँदें गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही क्रम सब विद्याओं, धर्म और धन का है। छोटी-छोटी बचत समय के साथ बड़ी सम्पत्ति बन जाती है।
सरकारी बचत-निवेश योजनाएँ (पाठ में वर्णित)
प्रधानमन्त्री-जनधन योजना, सुकन्या-समृद्धि योजना, सार्वजनिक भविष्य निधि (PPF), वरिष्ठ नागरिक बचत योजना, किसान विकास पत्र, राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र, राष्ट्रीय पेंशन योजना, नियतनिक्षेपः (FD) और आवृत्तिनिक्षेपः (RD)। जानकारी के लिए पास के बैंक (वित्तागार) या डाकघर (पत्रालय) जाना चाहिए।
चक्रवृद्ध्यंश (चक्रवृद्धि ब्याज)
इसमें मूलधन के साथ पहले कमाए ब्याज पर भी ब्याज मिलता है। पुस्तक का उदाहरण: ₹1000 पर 10% वार्षिक चक्रवृद्धि ब्याज —
पाठ का समापन-श्लोक:
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
अर्थ: हर क्षण का उपयोग करके विद्या और हर कण बचाकर धन साधना चाहिए। क्षण गँवाने पर विद्या कहाँ, और कण गँवाने पर धन कहाँ?
शब्दार्थ
व्याकरण-बिन्दु
1. 'विद्' (होना, आत्मनेपद) और 'लभ्' (पाना, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष:
2. समास:
3. कृदन्त: अवाप्तुम् (अव + √आप् + तुमुन्) = प्राप्त करने के लिए; उद्धृत्य (उद् + √धृ + ल्यप्) = ऊपर उठाकर।
अभ्यास-संकेत
सामान्य भूलें
💡 Key Learning Points
- ✓कौटिल्य के अर्थशास्त्र का सूत्र और धर्म–अर्थ–सुख का परस्पर सम्बन्ध
- ✓स्वस्थ आर्थिक व्यवहार के तीन अंग: न्यायपूर्ण उपार्जन, उचित व्यय, भविष्य के लिए सञ्चय
- ✓छात्र-जीवन में अपव्यय से बचना और छोटी बचत का महत्त्व (चाणक्यनीति का श्लोक)
- ✓सरकारी बचत-निवेश योजनाएँ और चक्रवृद्धि ब्याज की गणना (₹1000 → 10 वर्ष में ₹2,593.74)
- ✓आत्मनेपदी धातु विद् और लभ् के लट् लकार रूप तथा प्रमुख समास
👨🏫 Teaching Tips
- →कक्षा में 'एक सप्ताह का खर्च-लेखा' बनवाएँ और उचित व्यय बनाम अपव्यय छँटवाएँ
- →चार ग्रन्थों (अर्थशास्त्र, गरुडपुराण, मनुस्मृति, चाणक्यनीति) के श्लोकों का कार्ड-मेलन खेल कराएँ
- →चक्रवृद्धि ब्याज की पुस्तक-तालिका छात्रों से कैलकुलेटर पर दोबारा बनवाएँ, फिर 15/20 वर्ष तक बढ़ाएँ
- →पास के बैंक या डाकघर से एक योजना (जैसे RD) की जानकारी लाने का परियोजना-कार्य दें
- →'जलबिन्दुनिपातेन' श्लोक पर गुल्लक-प्रयोग: एक माह रोज़ थोड़ी बचत और परिणाम की चर्चा
- →विद्यते/विद्येते/विद्यन्ते और लभते/लभेते/लभन्ते को तालिका-नहीं, गीत की लय में रटवाएँ
- →फास्ट फूड के खर्च और स्वास्थ्य-हानि पर बहस आयोजित करें
📋 Assessment Questions
- क्या छात्र मूल सूत्र को सही क्रम में लिखकर उसका अर्थ समझा सकते हैं?
- क्या वे स्वस्थ आर्थिक व्यवहार के तीनों अंग उदाहरण सहित बता सकते हैं?
- क्या वे चक्रवृद्धि और साधारण ब्याज का अन्तर गणना से दिखा सकते हैं?
- क्या वे विद् और लभ् के लट् रूपों से रिक्त स्थान सही भर सकते हैं?
- क्या वे श्लोकों को सही ग्रन्थ से मिला सकते हैं?
Ask the AI tutor about Class 9 Sanskrit Chapter 2
Get question answers, important questions, a quick MCQ quiz or a simple explanation of “सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः”. Free — sign in with Google.
- Explain सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः in simple words
- Answer the NCERT exercise questions of Class 9 Sanskrit Chapter 2 step by step
- Give me 5 important questions with answers from सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Quiz me with 5 MCQs on सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Make last-minute revision notes for Class 9 Sanskrit Chapter 2
- Explain सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः with an everyday example
👩🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home
Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.
- Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
- Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
- At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.
Keep learning
- Maharashtra Board Class 9 SolutionsState board textbook solutions
- TalentJR FlashcardsQuick revision cards
- Coding for KidsLearn to code with TalentJR
All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9
- 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- 6. मनःपूतं समाचरेत्
- 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
- 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- 10. णमो अरिहन्ताणम्
- 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
- 13. परिशिष्टम् २: समासः
- 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
- 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
- 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि