TalentJR

मनःपूतं समाचरेत् – Class 9 Sanskrit Chapter 6 Notes & NCERT PDF

Class 9SanskritChapter 6NCERT book: शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

Notes and a simple summary of Chapter 6 of the NCERT Class 9 Sanskrit book, with the official chapter PDF, flashcards, an MCQ quiz and an AI tutor for your doubts.

🎧 Listen to the content

पाठ 6: मनःपूतं समाचरेत् (मन से पवित्र करके आचरण करो)

पाठ-परिचय

षष्ठः पाठः — मनःपूतं समाचरेत् (मन से पवित्र करके ही आचरण करो)

पाठ एक कक्षा-संवाद से शुरू होता है। आचार्या पूछती हैं कि कोई भी कार्य करने से पहले क्या आवश्यक है? छात्र कहते हैं — विचिन्त्य कार्यकरणम् (सोचकर कार्य करना), पूर्णमनसा कार्यकरणम् (पूरे मन से करना), उचितविधिना कार्यकरणम् (उचित विधि से करना)। आचार्या समझाती हैं कि यदि मन ही मलिन हो या उद्देश्य ही अनुचित हो, तो कार्य का फल भी दूषित होगा। इसलिए सभी कार्य पवित्र मन से करने चाहिए।

इस पाठ में विभिन्न ग्रन्थों — मनुस्मृति, श्रीमद्भगवद्गीता, सुभाषितरत्नभाण्डागार, नीतिशतक, पञ्चतन्त्र, मालविकाग्निमित्र और किरातार्जुनीय — से आठ सुभाषित संकलित हैं। पाठ का संदेश है — ये सुभाषित केवल पढ़ने के लिए नहीं, जीवन में आचरण के लिए हैं।

पाठ-सार (सुभाषित और भावार्थ)

१. चार प्रकार की पवित्रता (मनुस्मृतिः ६.४६)

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥

देखकर (दृष्टि से पवित्र करके) पैर रखें, कपड़े से छानकर (पवित्र करके) जल पिएँ, सत्य से पवित्र वाणी बोलें और मन से पवित्र करके आचरण करें।

२. धर्म के दस लक्षण (मनुस्मृतिः ६.९२)

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥

धैर्य, क्षमा, मन का संयम (दम), चोरी न करना (अस्तेय), पवित्रता (शौच), इन्द्रियों पर नियन्त्रण, बुद्धि, विद्या, सत्य और क्रोध न करना — ये धर्म के दस लक्षण हैं।

३. श्रेष्ठ का आचरण (श्रीमद्भगवद्गीता ३.२१)

यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

श्रेष्ठ व्यक्ति जो-जो आचरण करता है, अन्य लोग भी वही करते हैं। वह जिसे प्रमाण बनाता है, संसार उसी का अनुसरण करता है।

४. अभ्यास की महिमा (सुभाषितरत्नभाण्डागारः)

अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः ।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम् ॥

अभ्यास से सभी कार्य, सारी कलाएँ, ध्यान और मौन आदि सिद्ध होते हैं। अभ्यास के लिए कठिन क्या है?

५. तीन प्रकार के लोग (नीतिशतकम् २७)

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥

नीच (अधम) लोग विघ्नों के डर से कार्य आरम्भ ही नहीं करते; मध्यम लोग आरम्भ करके विघ्न आने पर रुक जाते हैं; उत्तम लोग बार-बार विघ्नों से बाधित होकर भी आरम्भ किया कार्य नहीं छोड़ते।

६. पुरुषार्थ (पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः १४९)

उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥

लक्ष्मी परिश्रमी, सिंह-समान पुरुष के पास आती है; "भाग्य देगा" — ऐसा कायर कहते हैं। भाग्य को छोड़कर अपनी शक्ति से पुरुषार्थ करो; यत्न करने पर भी सफलता न मिले तो इसमें दोष क्या?

७. परीक्षा करके स्वीकार (मालविकाग्निमित्रम् १.२)

पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥

पुराना होने से ही सब अच्छा नहीं होता और नया होने से ही काव्य निम्न नहीं होता। सज्जन परीक्षा करके स्वीकार करते हैं; मूर्ख दूसरों के कहने पर चलता है।

८. विचारपूर्वक कार्य (किरातार्जुनीयम् २.३०)

सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥

कोई भी कार्य अचानक (बिना सोचे) नहीं करना चाहिए; अविवेक सबसे बड़ी विपत्तियों का स्थान है। गुणों को चाहने वाली सम्पत्तियाँ सोच-विचार कर कार्य करने वाले को स्वयं वरण करती हैं।

शब्दार्थ

  • न्यसेत् — रखे (नि + √अस्, विधिलिङ्)
  • पूतम् — शुद्ध (√पू + क्त)
  • दमः — इन्द्रिय और मन का नियन्त्रण
  • अस्तेयम् — चोरी न करना (नञ्-तत्पुरुष)
  • शौचम् — पवित्रता
  • अनुवर्तते — अनुसरण करता है
  • दुष्करम् — कठिन
  • विघ्नविहताः — विघ्नों से बाधित (तृतीया-तत्पुरुष)
  • विरमन्ति — रुक जाते हैं, छोड़ देते हैं
  • उद्योगिनम् — प्रयत्नशील को
  • कापुरुषाः — कायर लोग
  • अवद्यम् — निम्नस्तरीय
  • मूढः — मूर्ख
  • परप्रत्ययनेयबुद्धिः — दूसरों के विश्वास पर चलने वाली बुद्धि वाला (बहुव्रीहि)
  • विदधीत — करना चाहिए (वि + √धा, विधिलिङ्)
  • विमृश्यकारिणम् — सोच-विचार कर कार्य करने वाले को
  • वृणते — वरण करती हैं, आश्रय लेती हैं
  • व्याकरण-बिन्दु

  • विधिलिङ् लकार (चाहिए के अर्थ में): न्यसेत्, पिबेत्, वदेत्, समाचरेत् (परस्मैपद); विदधीत (आत्मनेपद)।
  • समास (पाठ से):
  • - अस्तेयम् = न स्तेयम् (नञ्-तत्पुरुष)

    - अवद्यम् = न वद्यम् (नञ्-तत्पुरुष)

    - विघ्नविहताः = विघ्नैः विहताः (तृतीया-तत्पुरुष)

    - गुणलुब्धाः = गुणेषु लुब्धाः (सप्तमी-तत्पुरुष)

    - कापुरुषाः = कुत्सिताः पुरुषाः (कर्मधारय)

    - मनःपूतम् = मनसा पूतम्

    - परप्रत्ययनेयबुद्धिः (बहुव्रीहि)

  • सन्धि-विच्छेद (अभ्यास ८): दमोऽस्तेयम् = दमः + अस्तेयम्; पुनरपि = पुनः + अपि; चोत्तमजनाः = च + उत्तमजनाः; लोकस्तदनुवर्तते = लोकः + तत् + अनुवर्तते।
  • अन्वय — पाठ में हर श्लोक का अन्वय दिया है, जैसे: श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
  • अभ्यास-संकेत

  • प्रश्नोत्तर के लिए श्लोकों के अन्वय को आधार बनाएँ — जैसे "लक्ष्मीः कम् उपैति?" → लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति।
  • श्लोक-स्रोत मिलान (अभ्यास ७): पुराणमित्येव — मालविकाग्निमित्रम्; प्रारभ्य चोत्तमजनाः — नीतिशतकम्; यद्यदाचरति — श्रीमद्भगवद्गीता; धृतिः क्षमा — मनुस्मृतिः; उद्योगिनम् — पञ्चतन्त्रम्।
  • "स्वाध्यायान्मा प्रमदः" तालिका से ग्रन्थ-ग्रन्थकार याद करें: नीतिशतकम् — भर्तृहरिः, पञ्चतन्त्रम् — विष्णुशर्मा, मालविकाग्निमित्रम् — कालिदासः, किरातार्जुनीयम् — भारविः।
  • सामान्य भूलें

  • धर्म के दस लक्षण गिनते समय "इन्द्रियनिग्रह" और "दम" को एक मान लेना — दोनों अलग गिने जाते हैं।
  • "कापुरुषाः" का अर्थ "कम पुरुष" समझना — इसका अर्थ है कायर।
  • तीन प्रकार के जनों में क्रम उलटना — नीच आरम्भ नहीं करते, मध्यम बीच में छोड़ते हैं, उत्तम नहीं छोड़ते।
  • "विदधीत" को लट् लकार समझना — यह विधिलिङ् है।
  • 💡 Key Learning Points

    • ✓आठ सुभाषितों का भावार्थ और उनके स्रोत-ग्रन्थ (मनुस्मृति, गीता, नीतिशतक, पञ्चतन्त्र आदि) जानना
    • ✓धर्म के दस लक्षण — धृति, क्षमा, दम, अस्तेय, शौच, इन्द्रियनिग्रह, धी, विद्या, सत्य, अक्रोध
    • ✓उत्तम, मध्यम और नीच जनों का कार्य के प्रति व्यवहार समझना
    • ✓विधिलिङ् लकार (न्यसेत्, पिबेत्, विदधीत) और पाठगत समासों की पहचान
    • ✓सुभाषितों को केवल पढ़ना नहीं, जीवन में आचरण में लाना

    👨‍🏫 Teaching Tips

    • →कक्षा-संवाद का अभिनय कराएँ — 'कार्य करने से पहले क्या आवश्यक है?' पर छात्रों के उत्तर बोर्ड पर लिखें
    • →प्रत्येक सुभाषित का सस्वर पाठ कराएँ, फिर अन्वय और भावार्थ
    • →'धर्म के दस लक्षण' को दस कार्डों पर लिखकर उदाहरण सहित मिलान-खेल कराएँ
    • →नीतिशतक के श्लोक पर तीन समूह बनाकर उत्तम-मध्यम-नीच जन का लघु नाटक कराएँ
    • →श्लोक-ग्रन्थ-ग्रन्थकार मिलान के लिए तालिका-आधारित क्विज़ कराएँ
    • →छात्र अपने जीवन से 'दृष्टिपूत, वस्त्रपूत, सत्यपूत' आचरण का एक-एक अनुभव सुनाएँ
    • →सन्धि-विच्छेद अभ्यास को बोर्ड पर चरणबद्ध हल कराएँ

    📋 Assessment Questions

    1. धर्मस्य दश लक्षणानि कानि?
    2. नीचाः, मध्याः, उत्तमाः च जनाः कार्यं प्रति कथं व्यवहरन्ति?
    3. 'मनःपूतं समाचरेत्' इति श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
    4. 'दमोऽस्तेयम्', 'लोकस्तदनुवर्तते' पदयोः सन्धिविच्छेदं कुरुत।
    5. 'उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः' इति श्लोकः कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतः?

    👩‍🏫 Class 9 Sanskrit classes near you — online or at home

    Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India and visit homes in selected cities. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

    • Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
    • Teacher at homeA TalentJR teacher visits your home (selected cities).
    • At a centreClasses at a TalentJR partner centre near you, where available.

    Keep learning

    All chapters in शारदा (Sharada) - Sanskrit Class 9

    1. 1. सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
    2. 2. सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
    3. 3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
    4. 4. न खलु वयस्तेजसो हेतुः
    5. 5. एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
    6. 6. मनःपूतं समाचरेत्
    7. 7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
    8. 8. अन्नाद् आनन्दं प्रति
    9. 9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
    10. 10. णमो अरिहन्ताणम्
    11. 11. वर्णोच्चारण-शिक्षा २
    12. 12. परिशिष्टम् १: अन्वयः
    13. 13. परिशिष्टम् २: समासः
    14. 14. परिशिष्टम् ३: वाच्यम्
    15. 15. परिशिष्टम् ४: शब्दरूपाणि
    16. 16. परिशिष्टम् ५: धातुरूपाणि