भाषासूत्रम् २Class 9 Sanskrit Amod Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् २

लोट् shows a wish or order (छात्राः पठन्तु), while विधिलिङ् (विध्यर्थः) shows advice, duty, blessing, prayer, possibility or a future hope: छात्रः प्रत्यूषे उत्तिष्ठेत् (advice), जीवेत् शरदः शतम् (blessing), अहम् अभिनेत्री भवेयम् (future hope).

विधिलिङ् endings — परस्मैपद: त्, ताम्, युः / स्, तम्, त / यम्, व, म (joined with the stem's अ as -एत्, -एताम्, -एयुः …); आत्मनेपद: -एत, -एयाताम्, -एरन् / -एथाः, -एयाथाम्, -एध्वम् / -एय, -एवहि, -एमहि. Full tables: पठ्, नृत्, लिख्, पूज् (परस्मैपद) and रम्, मन्, दिश्, मन्त्र् (आत्मनेपद).

A समास packs words into one by dropping their case endings: सूर्यस्य प्रकाशः → सूर्यप्रकाशः. In सन्धि sounds join and endings stay; in समास meaning leads and endings drop — and sandhi can then happen inside the compound (सूर्य + उदयः = सूर्योदयः).

By which part is important, there are four kinds: अव्ययीभाव (first part, प्रतिदिनम्), तत्पुरुष (second part, दशरथपुत्रः), द्वन्द्व (both parts, रामलक्ष्मणौ) and बहुव्रीहि (some other thing, नीलकण्ठः). The द्वन्द्व is of two types: इतरेतर (चन्द्रसूर्यौ, dual/plural) and समाहार (हस्तपादम्, a single neuter collective).

रम्यसंस्कृतम्: एक is always singular, द्वि always dual, त्रि and चतुर् always plural, and each changes with gender — एकः बालः / एका बाला / एकं वनम्; द्वौ, द्वे; त्रयः, तिस्रः, त्रीणि; चत्वारः, चतस्रः, चत्वारि.

Key points to remember

• विधिलिङ् uses: उपदेशः, कर्तव्यम्, आशीर्वादः, प्रार्थना, शक्यता, future hope
• परस्मैपद: पठेत् पठेताम् पठेयुः / पठेः पठेतम् पठेत / पठेयम् पठेव पठेम
• आत्मनेपद: रमेत रमेयाताम् रमेरन् / रमेथाः रमेयाथाम् रमेध्वम् / रमेय रमेवहि रमेमहि
• समास: words combined, case endings dropped; पूर्वपदम् + उत्तरपदम्
• सन्धि = sound-based, endings stay; समास = meaning-based, endings drop
• अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, बहुव्रीहि — by which part's meaning is main
• इतरेतरद्वन्द्व: विग्रह with च after each word; compound dual or plural
• समाहारद्वन्द्व: a collective, always neuter singular (तिलगुडम्)
• एक, द्वि, त्रि, चतुर् change with gender; त्रि → तिसृ, चतुर् → चतसृ in feminine

भाषासूत्रम् २ – Notes

1. भा-२.1 (अ) विधिलिङ् लकार — meanings

• Compare: छात्राः पठन्तु (लोट् — let them read, an expectation) and छात्राः पठेयुः (विधिलिङ् — students may/should read, a possibility or duty).
• Duty (कर्तव्यम्): a child should be pampered for five years and disciplined for ten; at sixteen a son should be treated like a friend (आचरेत्).
• Blessing (आशीर्वादः): जीवेत् शरदः शतम्; सर्वे सुखिनः भवेयुः. Possibility (शक्यता): with effort one might get oil even from sand (लभेत). Advice (उपदेशः): मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्; छात्रः प्रत्यूषे उत्तिष्ठेत्.
• Future hope (भविष्यत्कालः): अहम् अभिनेता / अभिनेत्री भवेयम् — may I become an actor.

2. भा-२.2 विधिलिङ् — the tables

• परस्मैपद (पठ्, class 1): पठेत् पठेताम् पठेयुः / पठेः पठेतम् पठेत / पठेयम् पठेव पठेम.
• Same pattern: नृत् (4) — नृत्येत्, नृत्येयुः, नृत्येयम्; लिख् (6) — लिखेत्, लिखेः, लिखेम; पूज् (10) — पूजयेत्, पूजयेयुः, पूजयेयम्.
• आत्मनेपद (रम्, class 1): रमेत रमेयाताम् रमेरन् / रमेथाः रमेयाथाम् रमेध्वम् / रमेय रमेवहि रमेमहि. Same for मन्येत (4), दिशेत (6), मन्त्रयेत (10).
• Careful: पठेत (2nd plural परस्मैपद, 'you all should read') vs रमेत (3rd singular आत्मनेपद) — both end in -एत but belong to different sets.

3. भा-२.3 (आ) समासाः — what a compound is

• In a dialogue, the teacher shortens 'वृक्षाः च खगाः च पशवः च' to वृक्षखगपशवः, and 'फलानि च पुष्पाणि च पत्राणि च' to फलपुष्पपत्राणि. Shortening of this kind is समास.
• More examples: दशरथस्य पुत्रः → दशरथपुत्रः; सूर्यस्य प्रकाशः → सूर्यप्रकाशः; वाल्मीकिना रचितम् → वाल्मीकिरचितम्; प्रियः देशः → प्रियदेशः; सुखं च दुःखं च → सुखदुःखे; कार्ये मग्नः → कार्यमग्नः; नीलः कण्ठः यस्य सः → नीलकण्ठः; एकः दन्तः यस्य सः → एकदन्तः; दिने दिने → प्रतिदिनम्.
• सन्धि vs समास: सन्धि is about pronunciation and keeps the case endings (सूर्यस्य + उदयः = सूर्यस्योदयः); समास is about meaning and drops endings (सूर्यस्य उदयः → सूर्य + उदयः = सूर्योदयः). A समास can contain a सन्धि, but a सन्धि does not make a समास.
• A compound has a पूर्वपदम् (first part) and उत्तरपदम् (second part): सूर्योदयः = सूर्य + उदयः; नीलकण्ठः = नील + कण्ठः.
• Four types by whose meaning is main: अव्ययीभावः (first part, प्रतिदिनम्), तत्पुरुषः (second part, दशरथपुत्रः), द्वन्द्वः (both, रामलक्ष्मणौ), बहुव्रीहिः (neither — a third thing, नीलकण्ठः = Shiva).

4. भा-२.4 द्वन्द्व समास — इतरेतर and समाहार

• इतरेतरद्वन्द्व (both/all parts equally important): चन्द्रसूर्यौ = चन्द्रः च सूर्यः च; बालकबालिकाः = बालकाः च बालिकाः च; वृक्षलताः = वृक्षाः च लताः च.
• Rules: put the shorter word (fewer vowels) first; the compound is always dual or plural; its gender follows the last word; in the विग्रह each word is in प्रथमा with च after it.
• Number in the विग्रह: if the compound is dual, each part is singular (चन्द्रः च सूर्यः च → चन्द्रसूर्यौ); if plural, each part's number follows the meaning (हस्तौ च पादौ च …).
• समाहारद्वन्द्व treats the group as one collection and is neuter singular: मूषकमार्जारम् (natural enemies), यूकालिक्षम् (tiny pests), दुग्धशर्करम् (going together), हस्तपादम् (body parts), हरिद्राकुङ्कुमम्, तिलगुडम् (always together). Its विग्रह ends with एतयोः / एतेषां समाहारः.

5. Extras and रम्यसंस्कृतम् — सङ्ख्याविशेषणानि-१

• Mumbai essay (fill from a box) and the song 'कृत्वा नवदृढसङ्कल्पम्' by Janardan Hegde, which uses विधिलिङ् (विचलेम, संरक्षेम).
• रसप्रश्नाः: चत्वारः वेदाः (ऋक्, यजुः, साम, अथर्व); सप्तर्षयः (कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि, वसिष्ठ); पाणिनि's grammar — अष्टाध्यायी; नव रसाः; पञ्च महाभूतानि; पञ्च प्राणाः; योगस्य अष्ट अङ्गानि (यम … समाधि).
• In a grandmother–grandchildren dialogue the children notice एकः काकः, एका चटका, एकं गीतम्: number words agree with the noun's gender. द्वौ पुरुषौ but द्वे फले, द्वे महिले. त्रयः वृक्षाः, तिस्रः मक्षिकाः, त्रीणि फलानि; चत्वारः मुनयः, चतस्रः धेनवः, चत्वारि वाहनानि.
• Key forms: एक — एकेन / एकया, एकस्मै / एकस्यै, एकस्य / एकस्याः; द्वि — द्वाभ्याम्, द्वयोः; त्रि — त्रीन्, त्रिभिः, त्रयाणाम्, त्रिषु (fem. तिसृभिः, तिसृणाम्); चतुर् — चतुरः, चतुर्भिः, चतुर्णाम्, चतुर्षु (fem. चतसृभिः, चतसृणाम्).

Numbers 1–4 — key forms

Key terms

भाषासूत्रम् २ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् २ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् २

⏱ About 50 minutes (two sittings)

1. विधिलिङ् (15 min)
   Write the पठ् and रम् tables, then make one sentence each for advice, blessing and future hope.
2. समास and numbers (20 min)
   Make विग्रह for the ten dialogue examples and name each type; learn the एक–चतुर् tables by gender.
3. Practice (15 min)
   Write the 'Try it yourself' answers, solve the quiz, revise the flashcards and play the 🎮 Play game.