भाषासूत्रम् ३Class 9 Sanskrit Amod Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् ३

व्यञ्जनान्त nouns end in a consonant: त्-ending मरुत् (m.), सरित् (f.), जगत् (n.); स्-ending चन्द्रमस् (m.), अप्सरस् (f.), पयस् (n.). Before भ्याम्/भिः/भ्यः, त् becomes द् (मरुद्भ्याम्) and अस् becomes ओ (पयोभिः). Neuter plurals: जगन्ति, पयांसि.

सर्व declines like a pronoun: सर्वे (m. pl.), सर्वस्मै, सर्वस्मात्, सर्वेषाम्, सर्वस्मिन्; feminine सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वासाम्; neuter सर्वाणि. अन्य and पर follow सर्व, but neuter अन्य has अन्यत् in प्रथमा/द्वितीया.

Verb classes 1, 4, 6, 10 (learnt in Class 8) have अ-ending signs (अ, य, अ, अय). The second group — classes 2, 3, 5, 7, 8, 9 — has other signs: none (अस्ति), doubling (ददाति), नु (शक्नोति), न (भुनक्ति), उ (करोति), ना (जानाति).

In the active voice (कर्तरि) the doer is in प्रथमा and the verb follows the doer; in the passive (कर्मणि) the doer is in तृतीया, the object in प्रथमा and the verb follows the object. Passive verb = root + य + आत्मनेपद ending (दृश्यते, क्रियते, गीयते, उच्यते).

In a विभक्तितत्पुरुष compound the first word is linked to the second by a case ending that is dropped: वनं गतः → वनगतः (द्वितीया), तृणैः रचितम् → तृणरचितम् (तृतीया), काकाय बलिः → काकबलिः (चतुर्थी), पर्जन्यात् रक्षितः (पञ्चमी), खगानां जीवनम् (षष्ठी), स्वकार्ये निरतः (सप्तमी).

Key points to remember

• मरुत् like: भूभृत्, महीभृत्, दिनकृत्; सरित् like: तडित्, योषित्, विद्युत्; जगत् like: वियत्
• चन्द्रमस् like: दुर्वासस्, वेधस्, नचिकेतस्, वाजश्रवस्; अप्सरस् like: उषस्
• पयस् like: तपस्, अम्भस्, तेजस्, नभस्, यशस्, मनस्, वयस्, वासस्, चेतस्
• महत्: महान् (m.), महती (f.), महत् (n.); m. pl. महान्तः
• सर्व m.: सर्वः, सर्वौ, सर्वे; चतुर्थी सर्वस्मै; सप्तमी सर्वस्मिन्
• Second verb group: classes 2, 3, 5, 7, 8, 9
• कृ (8): करोति, अकरोत्, करोतु, कुर्यात्; आत्मनेपद कुरुते
• अस् (2): अस्ति, आसीत्, अस्तु, स्यात्
• Passive: तृतीया कर्ता + प्रथमा कर्म + verb (root + य + ते)
• Past passive participle agrees with the object: मन्दारेण कार्यं कृतम्
• विभक्तितत्पुरुष: द्वितीया to सप्तमी तत्पुरुष

भाषासूत्रम् ३ – Notes

1. व्यञ्जनान्तनामानि — consonant-ending nouns

• मरुत् (wind, m.): मरुत्, मरुतौ, मरुतः; मरुता, मरुद्भ्याम्, मरुद्भिः; मरुते; मरुतः; मरुतः, मरुतोः, मरुताम्; मरुति, मरुत्सु. सरित् (river, f.) has exactly the same endings: सरित्, सरितौ, सरितः … सरित्सु. सुहृद् (m.), सम्पद् and वीरुध् (f.) go the same way.
• जगत् (world, n.): जगत्, जगती, जगन्ति in प्रथमा/द्वितीया; rest like मरुत् (जगता, जगद्भ्याम्, जगति).
• चन्द्रमस् (moon, m.): चन्द्रमाः, चन्द्रमसौ, चन्द्रमसः; चन्द्रमसा, चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभिः; सप्तमी चन्द्रमसि, चन्द्रमःसु/चन्द्रमस्सु. अप्सरस् (f.) is the same: अप्सराः, अप्सरसौ, अप्सरसः.
• पयस् (water/milk, n.): पयः, पयसी, पयांसि; पयसा, पयोभ्याम्, पयोभिः; पयसि, पयःसु. महत् (great): महान् नृपः, महान्तौ नृपौ, महान्तः नृपाः; महती शिला, महत्यौ, महत्यः; महत् नगरम्, महती नगरे, महान्ति नगराणि.

2. सर्वनाम सर्व and धातूनां द्वितीयः समूहः

• सर्व (m.): सर्वः सर्वौ सर्वे; सर्वम् सर्वौ सर्वान्; सर्वेण सर्वाभ्याम् सर्वैः; सर्वस्मै सर्वेभ्यः; सर्वस्मात्; सर्वस्य सर्वयोः सर्वेषाम्; सर्वस्मिन् सर्वेषु. (f.) सर्वा सर्वे सर्वाः; सर्वस्यै; सर्वस्याः; सर्वासाम्; सर्वस्याम्. (n.) सर्वम् सर्वे सर्वाणि.
• Same meaning, different class: पठति (पठ् 1) / अधीते (अधि + इ, 2 आ.प.); रक्षतु / पातु (पा 2); यच्छति / ददाति (दा 3); वदति / ब्रूते (ब्रू 2 — the book marks it उभयपदी); आकर्णयति / शृणोति (श्रु 5).
• Class signs of the second group: अस् (2) none → अस्ति; दा (3) doubling → ददाति; शक् (5) नु → शक्नोति; भुज् (7) न → भुनक्ति; कृ (8) उ → करोति; ज्ञा (9) ना → जानाति.
• Endings tables: लट् ति/तः/अन्ति, लङ् त्/ताम्/अन्, लोट् तु/ताम्/अन्तु, विधिलिङ् यात्/याताम्/युः (परस्मैपद). शक्: शक्नोति, अशक्नोत्, शक्नोतु, शक्नुयात्; श्रु: शृणोति, अशृणोत्, शृणोतु, शृणुयात्; अस् लोट् मध्यम एकवचन एधि.

3. कर्तृवाच्यं कर्मवाच्यं च — active and passive

• Active: बालकः ग्रन्थं पठति — कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, verb follows the कर्ता. Passive: बालकेन ग्रन्थः पठ्यते — कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, verb follows the कर्म.
• Formula: root + य + आत्मनेपद ending. Some roots change: पा → पीयते, दा → दीयते, गै → गीयते, जि → जीयते, श्रु → श्रूयते, कृ → क्रियते, हृ → ह्रियते, स्मृ → स्मर्यते, तॄ → तीर्यते, वच्/ब्रू → उच्यते, वद् → उद्यते, वह् → उह्यते, ग्रह् → गृह्यते, प्रच्छ् → पृच्छ्यते, दंश् → दश्यते; 10th class drops अय: पूज् → पूज्यते, चुर् → चोर्यते.
• Passive of दृश् in लट्: दृश्यते, दृश्येते, दृश्यन्ते; दृश्यसे, दृश्येथे, दृश्यध्वे; दृश्ये, दृश्यावहे, दृश्यामहे — with सः/सा/तत्, त्वम्, अहम् etc. as the object in प्रथमा.
• 'रामेण सः दृश्यते' does not mean 'he sees'; it means 'he is seen (by Rama)' — सः is the object, not the doer.

4. विभक्तितत्पुरुषः — case compounds

• द्वितीया (with श्रित, आश्रित, गत, आपन्न, अतीत, प्राप्त): वृक्षम् आश्रितः → वृक्षाश्रितः; सुखम् आपन्नः → सुखापन्नः; गुणान् अतीतः → गुणातीतः.
• तृतीया (सम्पन्न, रहित, हीन, विकल, युक्त, सदृश, आढ्य): धनेन सम्पन्नः → धनसम्पन्नः; केशैः विहीनः → केशविहीनः; बदरेण सदृशः → बदरसदृशः. चतुर्थी (अर्थम्, and material-for-object): देशाय इति → देशार्थम्; घटाय मृत्तिका → घटमृत्तिका.
• पञ्चमी (मुक्त, भीत, त्रात, पतित, रक्षित): हस्तात् पतितम् → हस्तपतितम्; असुरात् भीता → असुरभीता. षष्ठी (प्रिय, कृते and most 'of' links): वृक्षस्य शाखा → वृक्षशाखा; हिमस्य आलयः → हिमालयः.
• सप्तमी (कुशल, रत, प्रवीण, मग्न, व्यग्र, ख्यात, विदित, शौण्ड): नृत्ये निपुणा → नृत्यनिपुणा; कलायां कुशलः → कलाकुशलः; जगति प्रसिद्धः → जगत्प्रसिद्धः.

5. रम्यसंस्कृतम् — केन कृतम्? (p. 80)

• Mother leaves Mandar a list of jobs; in the evening she checks it: शयनगृहं स्वच्छीकृतम्, जलं पूरितम्, अवकरः क्षिप्तः, प्रातराशः भक्षितः, दुग्धं क्रीतम्, स्वाध्यायः कृतः — but गृहं न मार्जितम्, वृक्षेषु जलं न सिक्तम्, वायुचुल्लिः न स्वच्छीकृता, धनं न आहृतम्.
• These are past passive participles (क्त): the doer in तृतीया (मन्दारेण), and the participle agrees in gender and number with the object — मात्रा कार्यं दत्तम्, अस्माभिः पुस्तकानि पठितानि, महिलया अवकरः क्षिप्तः, छात्राभिः पुस्तिकाः लिखिताः.
• पठत बोधत: a bee, lost in drinking honey, stays inside a lotus till evening; the lotus closes. Trapped, it dreams: the night will pass, the sun will rise, the lotus will bloom and I will be free. But an elephant uproots the lotus — 'how strange is fate!'
• That passage practises the future: गमिष्यति, भविष्यति, उदेष्यति, भविष्यामि, लप्स्ये.

Model consonant-ending nouns

Key terms

भाषासूत्रम् ३ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् ३ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् ३

⏱ About 60 minutes

1. Nouns and pronouns (20 min)
   Write मरुत्, जगत्, पयस् and सर्व (m.) in full; note the द्/ओ change before भ्.
2. Verbs and voice (20 min)
   Learn the class signs of the second group, कृ in four लकार, and turn three active sentences into passive.
3. Compounds and practice (20 min)
   Make one compound for each case, then do 'Try it yourself', take the quiz and play the 🎮 Play game.