भाषासूत्रम् ४Class 9 Sanskrit Amod Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् ४

Past, present, future: ह्यः अहम् अपठम्, अद्य अहं पठामि, श्वः अहं पठिष्यामि. The future (लृट्, द्वितीयः भविष्यत्कालः) is made with the sign स्य or इष्य: दा → दास्यति, नम् → नंस्यति, मुच् → मोक्ष्यति, गम् → गमिष्यति, खेल् → खेलिष्यति.

लृट् endings — परस्मैपद: स्यति, स्यतः, स्यन्ति; स्यसि, स्यथः, स्यथ; स्यामि, स्यावः, स्यामः. आत्मनेपद: स्यते, स्येते, स्यन्ते; स्यसे, स्येथे, स्यध्वे; स्ये, स्यावहे, स्यामहे. Models: गमिष्यति, लप्स्यते, नर्तिष्यति, मंस्यते, प्रक्ष्यति, मोक्ष्यते, चिन्तयिष्यति, गणयिष्यते.

The क्रियापदरूपाणि table gives each common root in six forms: e.g. पठ् — पठति, अपठत्, पठतु, पठेत्, पठिष्यति, पठ्यते; कृ — करोति, अकरोत्, करोतु, कुर्यात्, करिष्यति, क्रियते; अस् — अस्ति, आसीत्, अस्तु, स्यात्, भविष्यति, भूयते.

Consonant sandhi: न् before च/छ/ट/ठ/त/थ becomes anusvara + श्/ष्/स् (तान् + चोरान् = तांश्चोरान्, बहून् + तस्करान् = बहूंस्तस्करान्); a short vowel before छ adds च् (परि + छेदः = परिच्छेदः, तरु + छाया = तरुच्छाया).

Past participles: क्त = root + त (पठित, कृत, दृष्ट) is used in the passive and agrees with the object (रामेण कविता पठिता); क्तवतु = root + तवत् (पठितवत्) is used in the active and agrees with the doer (सीता पाठं पठितवती).

Key points to remember

• लृट् = future: sign स्य / इष्य + present-type endings
• पठ् → पठिष्यति; दा → दास्यति; गम् → गमिष्यति; लभ् → लप्स्यते
• Irregular-looking futures: नम् → नंस्यति, मुच् → मोक्ष्यति, वच् → वक्ष्यति, प्रच्छ् → प्रक्ष्यति, दृश् → द्रक्ष्यति
• 10th class keeps अय: चिन्तयिष्यति, गणयिष्यते
• अस् has no own future — भविष्यति (from भू); passive भूयते
• न् + च/त → ंश्च / ंस्त: तांश्चोरान्, बहूंस्तस्करान्
• Short vowel + छ → च्छ: परिच्छेदः, विच्छेदः
• क्त (पठितः/पठिता/पठितम्) — passive, follows the object
• क्तवतु (पठितवान्/पठितवती/पठितवत्) — active, follows the doer
• क्त declines like देव/माला/वन; क्तवतु like भवत्/नदी/जगत्

भाषासूत्रम् ४ – Notes

1. लृट् लकार — the future tense

• Yesterday–today–tomorrow: अहम् अपठम् / पठामि / पठिष्यामि; बालकाः अखेलन् / खेलन्ति / खेलिष्यन्ति; माता अयच्छत् / यच्छति / दास्यति; त्वम् अनमः / नमसि / नंस्यसि; रामः अमुञ्चत् / मुञ्चति / मोक्ष्यति.
• परस्मैपद गम्: गमिष्यति, गमिष्यतः, गमिष्यन्ति; गमिष्यसि, गमिष्यथः, गमिष्यथ; गमिष्यामि, गमिष्यावः, गमिष्यामः.
• आत्मनेपद लभ्: लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते; लप्स्यसे, लप्स्येथे, लप्स्यध्वे; लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे. Similarly मन् → मंस्यते, मुच् (आ.प.) → मोक्ष्यते, गण् → गणयिष्यते.
• Sample sentences: वयं सायंकाले उद्यानं गमिष्यामः; अग्रिमे मासे परीक्षा भविष्यति; आगामिनि वर्षे शालायां सुवर्णमहोत्सवः सम्पत्स्यते.

2. क्रियापदरूपाणि — the master table (p. 92)

• Class 1: दा (यच्छ्) — यच्छति, अयच्छत्, यच्छतु, यच्छेत्, दास्यति, दीयते; पा (पिब्) — पिबति, अपिबत्, पिबतु, पिबेत्, पास्यति, पीयते; गै — गायति, गास्यति, गीयते; ध्यै — ध्यायति, ध्यास्यति, ध्यायते.
• नी — नयति/नयते, नेष्यति/नेष्यते, नीयते; स्मृ — स्मरति, स्मरिष्यति, स्मर्यते; हृ — हरति, हरिष्यति, ह्रियते; रभ् — रभते, रप्स्यते, रभ्यते.
• Class 4 and 6: नृत् — नृत्यति, नर्तिष्यति, नृत्यते; क्रुध् — क्रुध्यति, क्रोत्स्यति; मन् — मन्यते, मंस्यते; लिख् — लिखति, लेखिष्यति, लिख्यते; दिश् — दिशति, देक्ष्यति, दिश्यते; मुच् — मुञ्चति, मोक्ष्यति, मुच्यते.
• Class 10 and the second group: पूज् — पूजयति, पूजयिष्यति, पूज्यते; चुर् — चोरयति, चोरयिष्यति, चोर्यते; शक् — शक्नोति, शक्ष्यति, शक्यते; श्रु — शृणोति, श्रोष्यति, श्रूयते; कृ — करोति, करिष्यति, क्रियते; ज्ञा — जानाति, ज्ञास्यति, ज्ञायते.

3. व्यञ्जनानां विस्तारः — more consonant sandhi

• न् followed by च् or छ् → anusvara + श्: तान् + चोरान् = तांश्चोरान्; एतान् + छात्रान् = एतांश्छात्रान्; विघ्नान् + च = विघ्नांश्च.
• न् followed by त् or थ् → anusvara + स्: बहून् + तस्करान् = बहूंस्तस्करान्. (Before ट्/ठ् it becomes ंष्.)
• A short vowel followed by छ adds च्: परि + छेदः = परिच्छेदः; तरु + छाया = तरुच्छाया; मातृ + छाया = मातृच्छाया; वि + छेदः = विच्छेदः.
• These complete the व्यञ्जनसन्धि series begun in पाठ 15 (anunasika, श्चुत्व, जश्त्व, चर्त्व, ल-sandhi).

4. क्त and क्तवतु — past participles (pp. 93–94)

• क्त = root + त, used in the passive: रामेण पाठः पठितः, कविता पठिता, काव्यं पठितम्, पाठाः पठिताः, सीतया कविते पठिते, अस्माभिः काव्यानि पठितानि — it changes with the object.
• क्तवतु = root + तवत्, used in the active: रामः पाठं पठितवान्, सीता पठितवती, छात्राः पठितवन्तः, महिलाः पठितवत्यः, अहं पठितवान्, त्वं पठितवती — it changes with the doer.
• Pairs to learn: क्षिप् – क्षिप्त/क्षिप्तवत्; जि – जित; श्रु – श्रुत; कृ – कृत; पा – पीत; धा – हित; गै – गीत; ध्यै – ध्यात; दृश् – दृष्ट; प्रच्छ् – पृष्ट; त्यज् – त्यक्त; भुज् – भुक्त; बुध् – बुद्ध; लभ् – लब्ध; वच् – उक्त; वद् – उदित; वह् – ऊढ; ग्रह् – गृहीत; यज् – इष्ट; गम् – गत; हन् – हत.
• Same idea, two ways: अर्चकेन देवः पूजितः = अर्चकः देवं पूजितवान्; पितामह्या कथा कथिता = पितामही कथां कथितवती. The fish picture shows other words built from कृ, such as कर्तुम्, कर्तव्य and कृत्वा.

Six forms of common roots

Key terms

भाषासूत्रम् ४ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् ४ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् ४

⏱ About 50 minutes

1. Future tense (20 min)
   Write गम् and लभ् in लृट्; turn five present sentences into the future.
2. Table and sandhi (15 min)
   Learn six forms each of पठ्, कृ, अस्, मुच् from the master table and the two new sandhi rules.
3. Participles and practice (15 min)
   Make क्त and क्तवतु sentences, do 'Try it yourself', take the quiz and play the 🎮 Play game.