TalentJR apps
Textbook: Sanskrit Anand – Std IX (संस्कृत आनन्द, संयुक्त) (Balbharati, official free PDF) · pages 28–32
A second garland of five सुभाषितs, this time built around the विधिलिङ् (the 'should' mood): त्यजेत्, पिबेत्, वदेत्, रक्षेत्, जयेत्. Each verse tells us what a good person ought to do. The pages after the lesson explain vṛddhi, yaṇ, ayādi and visarga sandhi, how the verb follows the subject in the active voice (कर्तृवाच्य), and the past-tense participle -तवत् (पीतवान्, गतवती).
Verse 1: a pleasure-seeker should give up learning, and a learner should give up pleasure — where is learning for one who wants comfort, and where is comfort for one who wants learning?
Verse 2: place your foot after checking with your eyes, drink water filtered through cloth, speak words purified by truth, and act as your conscience (mind) approves.
Verse 3: wish for wealth you do not have, guard carefully what you get, increase what you have guarded, and give the increased wealth at holy places — four stages of handling money.
Verse 4: conquer anger by calmness, the wicked by goodness, the miser by giving and falsehood by truth. Verse 5: every day a person should examine his own conduct — is it like that of animals, or like that of good people?
Extras: वृद्धि (नैतद्), यण् (इत्यपि), अयादि (द्वावेव) and विसर्ग sandhi; कर्तृवाच्य — the verb agrees with the subject in person and number; क्तवतु past forms like बालः जलं पीतवान्, दीपा नर्तितवती.
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
स्तम्भमेलनं कुरुत — दृष्टिपूतः, वस्त्रपूतम्, मनःपूतम्, सत्यपूता with वाणी, आचरणम्, पादः, जलम्.
Answer: दृष्टिपूतः – पादः; वस्त्रपूतम् – जलम्; मनःपूतम् – आचरणम्; सत्यपूता – वाणी.
वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत्?
Answer: वृद्धं धनं तीर्थेषु निक्षिपेत्।
विरुद्धार्थकशब्दं लिखत — क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम्.
Answer: क्रोधः × अक्रोधः; असाधुः × साधुः; सत्यम् × अनृतम्; दानम् × आदानम्.
सन्धिं कुरुत — तौ + अपि; मनु + अन्तरम्.
Answer: तावपि; मन्वन्तरम्.
तालिकां पूरयत — लभते: सः, ते, सा, ताः.
Answer: लब्धवान्, लब्धवन्तः, लब्धवती, लब्धवत्यः.
| Verb (विधिलिङ्) | Root | Meaning |
|---|---|---|
| त्यजेत् | त्यज् (१ प.) | should give up |
| न्यसेत् | नि + अस् (४ प.) | should place (the foot) |
| पिबेत् | पा → पिब् (१ प.) | should drink |
| वदेत् / समाचरेत् | वद् / सम् + आ + चर् | should speak / should act |
| काङ्क्षेत | काङ्क्ष् (१ आ.) | should desire |
| रक्षेत् / वर्धयेत् | रक्ष् / वृध् (णिच्) | should protect / should increase |
| निक्षिपेत् | नि + क्षिप् (६ प.) | should deposit, give |
| जयेत् | जि (१ प.) | should conquer |
| प्रत्यवेक्षेत | प्रति + अव + ईक्ष् (१ आ.) | should examine |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. श्लोकः १ — (१) विद्यार्थी / सुखार्थी किं त्यजेत्? (२) सन्धिविग्रहं कुरुत: त्यजेद्विद्याम्, त्यजेत्सुखम्, कुतो विद्या, कुतो विद्यार्थिनः. (३) समानार्थकशब्दाः: विद्या, विद्यार्थी.
Answer: (१) विद्यार्थी सुखं त्यजेत्। सुखार्थी विद्यां त्यजेत्। (२) त्यजेत् + विद्याम्; त्यजेत् + सुखम्; कुतः + विद्या; कुतः + विद्यार्थिनः. (३) विद्या – ज्ञानम्; विद्यार्थी – छात्रः.
2. श्लोकः २ — (१) कीदृशं जलं पिबेत्? कीदृशीं वाणीं वदेत्? (२) समानार्थकशब्दाः: वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम्.
Answer: (१) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वाणीं वदेत्। (२) वाक् – वाणी; पवित्रम् – पूतम्; ऋतम् – सत्यम्; उदकम् – जलम्.
3. श्लोकः ३ — (१) मनुजः कीदृशं धनं काङ्क्षेत? वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत्? (२) क्रमानुसारं रचयत.
Answer: (१) मनुजः अलब्धं धनं काङ्क्षेत। वृद्धं धनं तीर्थेषु निक्षिपेत्। (२) धनस्य इच्छा → धनस्य रक्षणम् → धनस्य वर्धनम् → तीर्थेषु दानम्.
4. श्लोकः ४ — (१) क्रोधं केन, दानेन किं, सत्येन किं जयेत्? (२) तृतीयान्तपदानि. (३) सन्धिविग्रहः: चानृतम्.
Answer: (१) अक्रोधेन क्रोधं जयेत्। दानेन कदर्यं जयेत्। सत्येन अनृतं जयेत्। (२) अक्रोधेन, साधुना, दानेन, सत्येन. (३) च + अनृतम्.
5. श्लोकः ५ — (१) एकवाक्येन उत्तरत (३). (२) सन्धिं कुरुत. (३) समानार्थकशब्दानां युग्मं चिनुत.
Answer: (१) नरः आत्मनः चरितं प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत। चरितं पशुभिः तुल्यं मा अस्तु। चरितं सत्पुरुषैः तुल्यम् अस्तु। (२) पशुभिस्तुल्यम्; किन्नु; सत्पुरुषैरिति; नरश्चरितम्. (३) प्रत्यहम् – प्रतिदिनम्; नरः – मनुजः; चरितम् – वर्तनम्; पशुः – मृगः; तुल्यः – समः; सत्पुरुषाः – सज्जनाः.
6. सम्भाषापत्रम् (क्तवतु) — (१) मेलनं: शिक्षकाः, बालिकाः, रक्षकः, बिडाली with सुप्तवती, प्रविष्टवन्तः, पूजितवत्यः, ताडितवान्. (२) शुद्धं वा अशुद्धम्? (१–५). (४) Underline क्तवतु forms in the Diwali paragraph.
Answer: (१) शिक्षकाः – प्रविष्टवन्तः; बालिकाः – पूजितवत्यः; रक्षकः – ताडितवान्; बिडाली – सुप्तवती. (२) १ शुद्धम्; २ शुद्धम्; ३ अशुद्धम् (नतवान्); ४ अशुद्धम् (क्रीडितवत्यः); ५ शुद्धम् (male speaker). (४) स्वच्छीकृतवन्तः, कृतवती, क्रीतवान्, आनीतवान्, आलिखितवती, स्थापितवत्यः, गतवान्.
7. तालिकां पूरयत (क्तवतु) — वदति, पश्यति, गायति, उत्तिष्ठति, नयति, यच्छति, पूजयति for सः / ते / सा / ताः.
Answer: उदितवान्, उदितवन्तः, उदितवती, उदितवत्यः; दृष्टवान्, दृष्टवन्तः, दृष्टवती, दृष्टवत्यः; गीतवान्, गीतवन्तः, गीतवती, गीतवत्यः; उत्थितवान्, उत्थितवन्तः, उत्थितवती, उत्थितवत्यः; नीतवान्, नीतवन्तः, नीतवती, नीतवत्यः; दत्तवान्, दत्तवन्तः, दत्तवती, दत्तवत्यः; पूजितवान्, पूजितवन्तः, पूजितवती, पूजितवत्यः.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. विद्यार्थी किं त्यजेत्?
Answer: D. A learner gives up comfort.
2. कीदृशं जलं पिबेत्?
Answer: D. Water filtered through cloth.
3. Which matches सत्यपूता?
Answer: D. Both feminine.
4. मनुजः कीदृशं धनं काङ्क्षेत?
Answer: D. Desire what you don't have yet.
5. Which comes LAST for wealth?
Answer: C. Grown wealth is given away.
6. दानेन किं जयेत्?
Answer: D. A miser is won by generosity.
7. Which is a तृतीयान्त word from verse 4?
Answer: B. साधुना = by a good person.
8. चरितं केन तुल्यं मा अस्तु?
Answer: B. Not like animals.
9. Synonym of तुल्यः?
Answer: A. तुल्य = सम = equal.
10. किम् + नु = ?
Answer: A. म् before न becomes anusvara or न्.
11. मम + ऐश्वर्यम् = ?
Answer: C. अ + ऐ = ऐ (वृद्धि).
12. उभौ + अपि = ?
Answer: C. औ + अ → आव् (अयादि).
13. हरिः + शेते = ?
Answer: C. Visarga → श् before श.
14. वयं ग्रन्थं ___ । (पठ्, लट्)
Answer: A. वयम् → उत्तम बहु.
15. एताः अद्य ___ । (क्रीड्, क्तवतु)
Answer: D. Feminine plural.
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise विध्यर्थमाला the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ About 45 minutes
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of विध्यर्थमाला.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “विध्यर्थमाला” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.