भाषासूत्रम् १Class 9 Sanskrit Anand Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् १

Vowel-ending nouns are grouped by their last vowel and gender: देव, वन (अ); माला (आ); कवि, मति, वारि (इ); नदी (ई); भानु, धेनु, मधु (उ); वधू (ऊ); पितृ, कर्तृ, मातृ, स्वसृ (ऋ). Many अ-words have उ-ending synonyms: देवः – प्रभुः, सूर्यः – भानुः, वातः – वायुः, वृक्षः – तरुः, शिक्षकः – गुरुः, सत्त्वः – पशुः, चन्द्रः – इन्दुः, वंशी – वेणुः.

Full tables are given for भानु (masculine), धेनु (feminine) and मधु (neuter). Words ending in -आलु (दयालु, कृपालु) and desire-words like जिज्ञासु, पिपासु, बुभुक्षु, चिकीर्षु are also उ-ending adjectives.

ऋ-ending nouns are of two types: (अ) relation words — पितृ, भ्रातृ, जामातृ, मातृ, दुहितृ — and (आ) agent nouns made from roots — कर्तृ (doer), नेतृ (leader), श्रोतृ (listener). Their feminines end in -ई and decline like नदी: कर्त्री, नेत्री.

Pronouns: इदम् (this) in three genders — अयम्, इयम्, इदम् — and भवत् (polite 'you'), which always takes a third-person verb: भवान् गच्छति, but त्वं गच्छसि.

Verb-made indeclinables: मूलधातुः + क्त्वा (-त्वा), उपसर्गः + धातुः + ल्यप् (-य), धातुः + तुमुन् (-तुम्), with a big table of 40 roots. The लोट् लकार expresses order, wish, blessing or permission, with full tables for पठ्, रम्, नृत्, मन्, लिख्, दिश्, पूज्, मन्त्र्.

Key points to remember

• उ-ending masculine: भानुः, भानू, भानवः … हे भानो
• उ-ending feminine: धेनुः … धेन्वा; dative धेनवे / धेन्वै
• उ-ending neuter: मधु, मधुनी, मधूनि; instrumental मधुना
• पितृ: पिता, पितरौ, पितरः; मातृ accusative plural मातॄः
• कर्तृ (agent noun): कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः; feminine कर्त्री (like नदी)
• इदम्: अयम् (m.), इयम् (f.), इदम् (n.); alternative forms एनम्, एनेन, एनयोः
• भवान् / भवती + third-person verb: भवान् गच्छतु
• अव्यय = word that never changes in gender, number or case
• -त्वा (no prefix), -य (with prefix), -तुम् (purpose)
• लोट् endings: तु ताम् अन्तु / – तम् त / आनि आव आम; आत्मनेपद: ताम् इताम् अन्ताम् / स्व इथाम् ध्वम् / ऐ आवहै आमहै
• सवर्णदीर्घ (नवापि) and गुण (देवेन्द्रः, गणेशोत्सवः, देवर्षिः) sandhi

भाषासूत्रम् १ – Notes

1. (अ) उ-ending nouns: भानु, धेनु, मधु

• Compare सूर्य and भानु in the same sentences: सूर्यस्य / भानोः (of the sun), सूर्यात् / भानोः (from the sun), सूर्येण / भानुना (by the sun), सूर्ये / भानौ (in the sun), सूर्याय / भानवे (to the sun), हे सूर्य / हे भानो.
• भानु (m.): भानुः भानू भानवः; भानुम् भानू भानून्; भानुना; भानवे; भानोः; भानोः भान्वोः भानूनाम्; भानौ भानुषु. Like it: मनु, विष्णु, साधु, इन्दु, पशु, प्रभु, गुरु.
• धेनु (f.): like भानु but accusative plural धेनूः, instrumental धेन्वा, and optional forms धेन्वै, धेन्वाः, धेन्वाम्. Like it: तनु, चञ्चु, रज्जु, हनु.
• मधु (n.): मधु मधुनी मधूनि (nominative and accusative); मधुना; मधुने; मधुनः; मधुनोः; मधुनि. Like it: वस्तु, अम्बु, जानु, दारु. Desire-adjectives: जिज्ञासु (wanting to know), पिपासु (thirsty), बुभुक्षु (hungry), विजिगीषु (wanting to win), चिकीर्षु (wanting to do).

2. ऋ-ending nouns: पितृ, मातृ, कर्तृ

• Relation words (सम्बन्धवाचक): masculine पितृ (father), भ्रातृ (brother), देवृ (husband's brother), जामातृ (son-in-law), नृ (man); feminine मातृ, दुहितृ (daughter), यातृ (husband's brother's wife), ननान्दृ (husband's sister).
• पितृ: पिता पितरौ पितरः; पितरम् पितरौ पितॄन्; पित्रा; पित्रे; पितुः; पितुः पित्रोः पितॄणाम्; पितरि; हे पितः. मातृ is the same except accusative plural मातॄः.
• Agent nouns (धातुतः निर्मितानि): कृ → कर्तृ (one who does), हृ → हर्तृ, नी → नेतृ, रक्ष् → रक्षितृ, श्रु → श्रोतृ; also दातृ, वक्तृ, विधातृ, अभिनेतृ, बोद्धृ, योद्धृ. These have आर in the strong cases: कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः, कर्तारम्; from the instrumental on they go like पितृ.
• Their feminines end in ई: कर्त्री, हर्त्री, नेत्री, रक्षित्री, श्रोत्री — declined like नदी (कर्त्री, कर्त्र्यौ, कर्त्र्यः). स्वसृ (sister) and नप्तृ (grandson) follow the आ-type (स्वसारौ, नप्तारौ).

3. (आ) Pronouns इदम् and भवत्

• Third-person pronouns: तद्, यद्, एतद्, इदम्, भवत्; second person युष्मद्; first person अस्मद्; question किम्.
• इदम् masculine: अयम् इमौ इमे; इमम् इमौ इमान्; अनेन आभ्याम् एभिः; अस्मै एभ्यः; अस्मात्; अस्य अनयोः एषाम्; अस्मिन् एषु. Feminine: इयम् इमे इमाः; इमाम्; अनया; अस्यै; अस्याः; आसाम्; अस्याम् आसु. Neuter: इदम् इमे इमानि.
• Short forms एनम्, एनौ, एनान्, एनेन, एनयोः (and एनाम्, एनया, एनत्) are used when the thing has just been mentioned.
• भवत् (m.) goes like a -वत् word: भवान् भवन्तौ भवन्तः; भवता; भवते; भवतः; भवताम्; भवति. भवती (f.) goes like नदी. It means 'you' politely but takes the verb of प्रथमपुरुष: भवान् गच्छति / अगच्छत् / गच्छतु / गच्छेत्; त्वं गच्छसि / अगच्छः / गच्छ / गच्छेः.

4. (इ) धातुसाधितानि अव्ययानि (-त्वा, -य, -तुम्)

• व्ययः = change. An अव्यय is a word that stays the same in all genders, numbers and cases: बालिका देवं नत्वा पठति; गणेशं नत्वा त्वं गच्छसि — the verb changes, नत्वा does not.
• From one root you get a verb, a noun, an adjective and an अव्यय: पठति – पठनम् / पाठः – पठित – पठित्वा; पूजयति – पूजा – पूजित – सम्पूज्य.
• Joining rule: when two actions have the same doer, turn the earlier verb into -त्वा / -य, drop words like ततः, तदनन्तरम्, अथ, च, and drop the repeated doer: रामः शालां गत्वा वर्गं प्रविशति; नीरजः वर्गं प्रविश्य आसने उपविशति.
• हेत्वर्थक -तुम् tells the aim of an action: रामः पठितुं शालां गच्छति — किमर्थम्? पठितुम्. From the table: दा – दत्त्वा, प्रदाय, दातुम्; स्था – स्थित्वा, उत्थाय, स्थातुम्; ज्ञा – ज्ञात्वा, विज्ञाय, ज्ञातुम्; प्रच्छ् – पृष्ट्वा, आपृच्छ्य, प्रष्टुम्; वह् – ऊढ्वा, निवह्य, वोढुम्.

5. (ई) लोट् लकार — the command mood

• लट् and लङ् tell time (present, past). लोट् tells a 'meaning' (अर्थ) instead: order (प्रतीक, त्वम् उत्तिष्ठ), wish (काले वर्षतु पर्जन्यः), blessing (सर्वे सुखिनः भवन्तु) or permission (अपि अहं वर्गं प्रविशानि?).
• परस्मैपद endings: तु, ताम्, अन्तु / –, तम्, त / आनि, आव, आम. The second singular ending हि is dropped in classes 1, 4, 6, 10: पठ, नृत्य, लिख, पूजय.
• आत्मनेपद endings: ताम्, इताम्, अन्ताम् / स्व, इथाम्, ध्वम् / ऐ, आवहै, आमहै: रमताम्, रमेताम्, रमन्ताम्; रमस्व; रमै, रमावहै, रमामहै.
• Other tables: नृत्यतु (4 प.), मन्यताम् (4 आ.), लिखतु (6 प.), दिशताम् (6 आ.), पूजयतु (10 प.), मन्त्रयताम् (10 आ.).

6. Sandhi in this section (स्वराणां सृष्टिः)

• सवर्णदीर्घ: अ/आ + अ/आ = आ (नव + अपि = नवापि; तथा + अत्र = तथात्र); इ/ई + इ/ई = ई (पठति + इति = पठतीति; परि + ईक्षा = परीक्षा); उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ (गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः); ऋ + ऋ = ॠ (पितृ + ऋतम्).
• गुण: अ/आ + इ/ई = ए (देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः; चन्द्रिका + इव = चन्द्रिकेव); अ/आ + उ/ऊ = ओ (गणेश + उत्सवः = गणेशोत्सवः; वृक्षस्य + ऊर्ध्वम् = वृक्षस्योर्ध्वम्); अ/आ + ऋ = अर् (देव + ऋषिः = देवर्षिः; महा + ऋषिः = महर्षिः).
• Lines to remember: नास्ति विद्यासमो बन्धुः (न + अस्ति); मातेव रक्षति (माता + इव); नोपकरणे (न + उपकरणे).

7. Pages 26–27: समयः, विधिलिङ् and उपपदविभक्ति

• Telling time: वादनम् = o'clock. पञ्चाधिक-षड्वादनम् = 6:05; दशोन-त्रिवादनम् = 2:50 (ten minutes less than three); पञ्चत्रिंशत्-अधिक-दशवादनम् = 10:35. Use the locative for 'at': सप्तवादने = at seven.
• विधिलिङ् (किं कुर्यात्? किं भवेत्?) expresses 'should / may': जनाः अवकरं पृथक् क्षिपेयुः (people should throw waste separately); वयम् आदिनं पठेम. Forms: पठेत्, पठेताम्, पठेयुः / पठेः, पठेतम्, पठेत / पठेयम्, पठेव, पठेम; आत्मनेपद रमेत, रमेयाताम्, रमेरन् / रमेथाः, रमेयाथाम्, रमेध्वम् / रमेय, रमेवहि, रमेमहि.
• उपपदविभक्ति: some words fix the case of the noun with them — अभितः, परितः, उभयतः, प्रति (द्वितीया); सह, अलम् (तृतीया); विना (द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी); नमः (चतुर्थी); बहिः (पञ्चमी); कृते, समीपे (षष्ठी).
• Examples: मातरं परितः गणेशः प्रदक्षिणां करोति; पित्रा सह; अलं भीत्या (enough of fear); गुरवे नमः; गृहात् बहिः; स्वसुः कृते; नगरस्य समीपे.

उ-ending nouns side by side

Key terms

भाषासूत्रम् १ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् १ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् १

⏱ About 60 minutes (two sittings)

1. Nouns and pronouns (25 min)
   Recite the भानु, धेनु, मधु, पितृ and कर्तृ tables aloud; then write इदम् in all three genders for प्रथमा to तृतीया.
2. अव्यय and लोट् (20 min)
   Take ten roots from the 40-root table and write -त्वा, -य, -तुम्; then write the लोट् of पठ् and रम्.
3. Try it yourself (15 min)
   Solve the जिज्ञासापत्रम् answers below, take the quiz, revise flashcards and play 🎮 Play.