TalentJR apps
Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 8–10
ऋग्वेदातील कथा — वेनपुत्र पृथुवैन्य हा पहिला शेतकरी राजा. भूमातेचा उपदेश, जलव्यवस्थापन आणि शेतीची सुरुवात; सरलार्थ, शब्दार्थ, संधी आणि स्वाध्यायाची उत्तरे.
👋 New here? See how to study this chapter step by step — summary, notes, flashcards, quiz and games.
Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original (Sanskrit text is never translated.)
ही कथा ऋग्वेदातून घेतली आहे. वेन राजाचा पुत्र वैन्य म्हणजेच पृथुवैन्य — प्रजेचे हित जपणारा आदर्श सम्राट. भारतात शेतीची सुरुवात, संशोधन आणि विकास त्यानेच केला, म्हणून तो 'आद्यकृषकः' म्हणजे पहिला शेतकरी.
पृथ्वीवर अभिषेक झालेला तो पहिला सम्राट होता; प्रयागक्षेत्रात त्याची राजधानी होती. राज्याभिषेकाच्या वेळी स्तुती करू पाहणाऱ्या चारणांना त्याने थांबवले — गुण प्रकट होईपर्यंत माझी स्तुती नको, स्तुती फक्त ईश्वराची व्हावी.
राज्यात फिरताना त्याने पाहिले की प्रजा कृश, अशक्त होऊन पशूसारखी जगत आहे. पुरोहिताने सांगितले की सर्व धनधान्य वसुंधरेच्या पोटात आहे; ते मिळवण्यासाठी पृथूने धनुष्य सज्ज केले.
तेव्हा भूमी स्त्रीरूपात प्रकट झाली: तुझ्या दुष्ट शासक पित्याच्या — वेनाच्या — काळात चोरांच्या भीतीने मी धनधान्य पोटात लपवले; धनुष्य टाकून नांगर, कुदळ घेऊन प्रजेसह शेती कर, तर मी प्रसन्न होईन.
भूमातेचा उपदेश मानून पृथूने नद्यांचे पाणी अडवून सिंचन, पावसाच्या पाण्याचा साठा, सुपीक जमीन, बियांचे संकलन-संस्करण-पेरणी केली. धान्य मिळाल्याने प्रजा संतुष्ट झाली; म्हणूनच 'पृथिवी' हे नाव पृथूच्या कार्याचे स्मारक मानले जाते.
Get a ✓ Verified tutor for “आद्यकृषकः पृथुवैन्यः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
पृथुवैन्यः कृषिकार्यार्थं जलस्य व्यवस्थापनं कथम् अकरोत्? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
Answer: पृथुवैन्यः नदीनां मार्गम् अवरुध्य वृष्टिजलसञ्चयं कृत्वा जलव्यवस्थापनम् अकरोत्।
| संस्कृत शब्द | मराठी अर्थ | पाठात |
|---|---|---|
| आद्यकृषकः | पहिला शेतकरी | पृथुवैन्य |
| वैन्यः | वेनाचा पुत्र | पृथुवैन्यः |
| प्रजाहितदक्षः | प्रजेच्या हितात तत्पर | पृथूचे विशेषण |
| चारणाः | स्तुती गाणारे भाट | राज्याभिषेक |
| निःस्पृहता | स्वार्थ/स्तुतीची इच्छा नसणे | चारणांना रोखले |
| कृशाः | रोड, अशक्त | प्रजा |
| वसुन्धरा | पृथ्वी, भूमी | धनधान्य उदरात |
| दुःशासकः | वाईट शासक | वेनराज |
| खनित्राणि, हलाः, कुदालकाः, लवित्राणि | खोदणी, नांगर, कुदळ, विळे | कृषिसाधने |
| वपनम् | पेरणी | बीजांचे संस्करण करून |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — भ्रमणसमये पृथुराजेन किं दृष्टम्?
Answer: भ्रमणसमये पृथुराजेन दृष्टं यत् प्रजाः अतीव कृशाः अशक्ताः च, ताः पशुवत् जीवन्ति।
2. माध्यमभाषया उत्तरत — भूमाता पृथुवैन्याला काय उपदेश केला?
Answer: तू शेती केलीस तर मी प्रसन्न होईन, असा उपदेश भूमातेने केला.
3. माध्यमभाषया उत्तरत — भूमातेचा उपदेश मनात ठेवून पृथूने काय काय केले?
Answer: पावसानंतर अंकुर आले, धान्य मिळाले आणि प्रजा संतुष्ट झाली.
4. सूचनानुसारं कृतीः कुरुत — 'त्वं प्रयत्नेन कृषिकार्यं करोषि।' ('त्वं' स्थाने 'भवान्') आणि 'अहं प्रसन्ना भविष्यामि।' (लृट् स्थाने लिङ्)
Answer: भवान् प्रयत्नेन कृषिकार्यं करोति। — अहं प्रसन्ना भवेयम्।
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'आद्यकृषकः पृथुवैन्यः' ही कथा कोठून घेतली?
Answer: D. ऋ. १०.९३.
2. पृथुराजाची राजधानी…
Answer: D. प्रयागक्षेत्रे राजधानी आसीत्.
3. पृथुवैन्याचे वडील…
Answer: A. वेनभूपतेः पुत्रः.
4. चारणांना पृथूने का थांबवले?
Answer: D. निःस्पृहता.
5. भ्रमणात प्रजा कशी दिसली?
Answer: D. पशुवत् जीवन.
6. सर्व धनधान्य कुठे आहे असे पुरोहित म्हणाला?
Answer: A. वसुन्धरायाः उदरे.
7. भूमी कोणत्या रूपात प्रकट झाली?
Answer: C. स्त्रीरूपं धृत्वा.
8. भूमीने पृथूला काय सोडायला सांगितले?
Answer: D. अतः धनुः त्यज.
9. 'दुःशासकः' हे विशेषण कोणाचे?
Answer: A. वेनराजः.
10. 'उर्वरा' हे विशेषण कोणाचे?
Answer: C. सुपीक भूमी.
11. 'अशक्ताश्च' चा संधिविग्रह…
Answer: D. विसर्ग संधी.
12. 'कुरु' हे रूप कोणत्या लकारात?
Answer: C. आज्ञार्थ.
13. 'धृत्वा' हे कोणते अव्यय?
Answer: D. पूर्वकालवाचक.
14. 'तिष्ठन्तु चारणाः' — कः कं वदति?
Answer: C. राज्याभिषेकाच्या वेळी.
15. 'पृथिवी' हे नाव कशाचे स्मारक मानले जाते?
Answer: A. बुधैः मन्यते.
Get a ✓ Verified tutor for “आद्यकृषकः पृथुवैन्यः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise आद्यकृषकः पृथुवैन्यः the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ४० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “आद्यकृषकः पृथुवैन्यः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of आद्यकृषकः पृथुवैन्यः.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “आद्यकृषक: पृथुवैन्यः (Amod)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.