आद्यकृषकः पृथुवैन्यःClass 10 Sanskrit Chapter 1 Notes – Maharashtra Board

Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 8–10

ऋग्वेदातील कथा — वेनपुत्र पृथुवैन्य हा पहिला शेतकरी राजा. भूमातेचा उपदेश, जलव्यवस्थापन आणि शेतीची सुरुवात; सरलार्थ, शब्दार्थ, संधी आणि स्वाध्यायाची उत्तरे.

Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা (Sanskrit text is never translated.)

🎧 Listen to the summary

Summary: आद्यकृषकः पृथुवैन्यः

ही कथा ऋग्वेदातून घेतली आहे. वेन राजाचा पुत्र वैन्य म्हणजेच पृथुवैन्य — प्रजेचे हित जपणारा आदर्श सम्राट. भारतात शेतीची सुरुवात, संशोधन आणि विकास त्यानेच केला, म्हणून तो 'आद्यकृषकः' म्हणजे पहिला शेतकरी.

पृथ्वीवर अभिषेक झालेला तो पहिला सम्राट होता; प्रयागक्षेत्रात त्याची राजधानी होती. राज्याभिषेकाच्या वेळी स्तुती करू पाहणाऱ्या चारणांना त्याने थांबवले — गुण प्रकट होईपर्यंत माझी स्तुती नको, स्तुती फक्त ईश्वराची व्हावी.

राज्यात फिरताना त्याने पाहिले की प्रजा कृश, अशक्त होऊन पशूसारखी जगत आहे. पुरोहिताने सांगितले की सर्व धनधान्य वसुंधरेच्या पोटात आहे; ते मिळवण्यासाठी पृथूने धनुष्य सज्ज केले.

तेव्हा भूमी स्त्रीरूपात प्रकट झाली: तुझ्या दुष्ट शासक पित्याच्या — वेनाच्या — काळात चोरांच्या भीतीने मी धनधान्य पोटात लपवले; धनुष्य टाकून नांगर, कुदळ घेऊन प्रजेसह शेती कर, तर मी प्रसन्न होईन.

भूमातेचा उपदेश मानून पृथूने नद्यांचे पाणी अडवून सिंचन, पावसाच्या पाण्याचा साठा, सुपीक जमीन, बियांचे संकलन-संस्करण-पेरणी केली. धान्य मिळाल्याने प्रजा संतुष्ट झाली; म्हणूनच 'पृथिवी' हे नाव पृथूच्या कार्याचे स्मारक मानले जाते.

Key points to remember

  • स्रोत: ऋग्वेद (ऋ. १०.९३.१४)
  • वेनभूपतीचा पुत्र — वैन्य — पृथुवैन्य
  • पृथ्वीवरील पहिला अभिषिक्त सम्राट; राजधानी प्रयागक्षेत्र
  • कृषिविद्येचा जनक — आद्यकृषकः
  • चारणांना स्तुतीपासून रोखले — निःस्पृहता
  • प्रजा कृश, अशक्त, पशुवत् जगणारी
  • भूमी स्त्रीरूपात प्रकट — धनुष्य टाक, शेती कर
  • जलव्यवस्थापन: नद्यांचे पाणी अडवणे, वृष्टिजलसंचय
  • बीजांचे संकलन, चयन, संस्करण, वपन
  • 'पृथिवी' नाव — पृथूच्या कार्याचे स्मारक
Want a teacher to explain आद्यकृषकः पृथुवैन्यः?

Get a ✓ Verified tutor for “आद्यकृषकः पृथुवैन्यः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 10 Sanskrit classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning