नदीसूक्तम्Class 10 Sanskrit Chapter 10 Notes – Maharashtra Board

Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 60–61

ऋग्वेदातील विश्वामित्र-नदी संवादावर आधारित नाट्यप्रसंग — कीर्तनकार सांगतो की विश्वामित्राने विपाट् व शुतुद्री नद्यांना माता मानून प्रसन्न केले; मराठी सरलार्थ, नदीचे उपकार, अनीयर्-तव्यत् रूपे आणि स्वाध्याय.

Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা (Sanskrit text is never translated.)

🎧 Listen to the summary

Summary: नदीसूक्तम्

विद्वानांच्या मते जगातील सर्वात प्राचीन साहित्य म्हणजे वेदवाङ्मय. ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडलात 'विश्वामित्र-नदी संवाद' आहे; तेथे विश्वामित्र नदीची आईसारखी पूजा करतो. डॉ. मंजूषा गोखले यांनी या नदीसूक्तावर रचलेल्या नाट्यातून हा संवाद घेतला आहे.

रंगमंचावर कीर्तनकार कीर्तन करतो. ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदेला येणाऱ्या गंगादशहरा पर्वात नदीपूजन होते; नदी जीवनदायिनी असल्याने कृतज्ञतेसाठी लोक द्रोणात दिवा लावून नदीत सोडतात. पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी, वीजनिर्मितीसाठी — म्हणजे जीवनासाठी.

कुशिकपुत्र विश्वामित्र कुटुंब व गोधनासह दूरून आला आणि विपाट् व शुतुद्री नद्यांच्या संगमावर पोहोचला. प्रवाह कसा ओलांडायचा, गायींचे रक्षण कसे करायचे, असा प्रश्न त्याला पडला; त्याने नद्यांना वंदन करून उथळ होण्याची विनंती केली.

विपाट् म्हणाली — वज्रधारी इन्द्राने वृत्राला मारून आमचा प्रवाह मोकळा केला; त्याचा अवमान करता येणार नाही, आम्ही थांबणार नाही. विश्वामित्र म्हणाला — इन्द्राचा अपमान नको; आम्ही तुझे पुत्र आहोत, तुमचे उपकार कधी विसरणार नाही, तुमचा अपमान होईल असे काही करणार नाही — ही माझी प्रतिज्ञा.

'आई मुलाला मदत कशी करणार नाही?' म्हणत शुतुद्रीने त्याची स्तुती केली; विश्वामित्र नद्यांना प्रसन्न करून पलीकडे गेला. नद्या व माणसे परस्परांना संतुष्ट करत संस्कृती वाढली; धरणे, जनित्रे, शेती यांतून जीवन समृद्ध झाले. शेवटी प्रश्न — आपण त्याचे वंशज ते वचन आजही पाळतो का?

Key points to remember

  • स्रोत: ऋग्वेद, तृतीय मंडल — विश्वामित्र-नदी संवाद
  • नाट्यरूपांतर: डॉ. मंजूषा गोखले
  • मानवी संस्कृती नदीतीरीच विकसित झाली
  • गंगादशहरा — ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदा; नदीपूजन, दीपदान
  • पाणी: पिण्यासाठी, शेतीसाठी, वीजनिर्मितीसाठी, जीवनासाठी
  • विश्वामित्र — कुशिकपुत्र; गोधन, रथ, गाड्यांसह प्रवास
  • विपाट् व शुतुद्री नद्यांचा संगम
  • इन्द्राने वृत्राला मारून नद्यांचा प्रवाह मुक्त केला
  • विश्वामित्राची प्रतिज्ञा: उपकार विसरणार नाही, अपमान करणार नाही
  • प्रार्थना: सर्व नद्या सुखाने वाहोत, सर्व लोक सुखी होवोत
Want a teacher to explain नदीसूक्तम्?

Get a ✓ Verified tutor for “नदीसूक्तम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 10 Sanskrit classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning