TalentJR apps
Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 60–61
ऋग्वेदातील विश्वामित्र-नदी संवादावर आधारित नाट्यप्रसंग — कीर्तनकार सांगतो की विश्वामित्राने विपाट् व शुतुद्री नद्यांना माता मानून प्रसन्न केले; मराठी सरलार्थ, नदीचे उपकार, अनीयर्-तव्यत् रूपे आणि स्वाध्याय.
👋 New here? See how to study this chapter step by step — summary, notes, flashcards, quiz and games.
Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original (Sanskrit text is never translated.)
विद्वानांच्या मते जगातील सर्वात प्राचीन साहित्य म्हणजे वेदवाङ्मय. ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडलात 'विश्वामित्र-नदी संवाद' आहे; तेथे विश्वामित्र नदीची आईसारखी पूजा करतो. डॉ. मंजूषा गोखले यांनी या नदीसूक्तावर रचलेल्या नाट्यातून हा संवाद घेतला आहे.
रंगमंचावर कीर्तनकार कीर्तन करतो. ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदेला येणाऱ्या गंगादशहरा पर्वात नदीपूजन होते; नदी जीवनदायिनी असल्याने कृतज्ञतेसाठी लोक द्रोणात दिवा लावून नदीत सोडतात. पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी, वीजनिर्मितीसाठी — म्हणजे जीवनासाठी.
कुशिकपुत्र विश्वामित्र कुटुंब व गोधनासह दूरून आला आणि विपाट् व शुतुद्री नद्यांच्या संगमावर पोहोचला. प्रवाह कसा ओलांडायचा, गायींचे रक्षण कसे करायचे, असा प्रश्न त्याला पडला; त्याने नद्यांना वंदन करून उथळ होण्याची विनंती केली.
विपाट् म्हणाली — वज्रधारी इन्द्राने वृत्राला मारून आमचा प्रवाह मोकळा केला; त्याचा अवमान करता येणार नाही, आम्ही थांबणार नाही. विश्वामित्र म्हणाला — इन्द्राचा अपमान नको; आम्ही तुझे पुत्र आहोत, तुमचे उपकार कधी विसरणार नाही, तुमचा अपमान होईल असे काही करणार नाही — ही माझी प्रतिज्ञा.
'आई मुलाला मदत कशी करणार नाही?' म्हणत शुतुद्रीने त्याची स्तुती केली; विश्वामित्र नद्यांना प्रसन्न करून पलीकडे गेला. नद्या व माणसे परस्परांना संतुष्ट करत संस्कृती वाढली; धरणे, जनित्रे, शेती यांतून जीवन समृद्ध झाले. शेवटी प्रश्न — आपण त्याचे वंशज ते वचन आजही पाळतो का?
Get a ✓ Verified tutor for “नदीसूक्तम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
माध्यमभाषया उत्तरत — विश्वामित्रः नद्यौ किं प्रार्थयते?
Answer: विश्वामित्र नद्यांना प्रार्थना करतो की तुमचा जलप्रवाह थोडा कमी होऊ दे, उथळ व्हा, म्हणजे आम्ही सर्वजण सहज पलीकडच्या तीरावर जाऊ; त्या बदल्यात तुमचे उपकार कधी विसरणार नाही, असे वचन तो देतो.
| संस्कृत शब्द | मराठी अर्थ | पाठात |
|---|---|---|
| वेदवाङ्मयम् | वेदांचे साहित्य | सर्वात प्राचीन |
| कीर्तनकारः | कीर्तन करणारा, कथाकथनकार | सूत्रधार |
| दीपदानम् | दिवा पाण्यात सोडणे | गंगादशहरा |
| गोधनम् | गायींचे धन | विश्वामित्राबरोबर |
| सङ्गमः | दोन नद्यांचे मीलन | विपाट्-शुतुद्री |
| गाधा | उथळ | विश्वामित्राची विनंती |
| वृत्रः | इन्द्राने मारलेला असुर | प्रवाह मुक्त |
| प्रतिज्ञा | वचन | उपकार न विसरणे |
| सस्यश्यामला | पिकांनी हिरवीगार | धरा |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. सरलार्थं लिखत — विश्वामित्र आणि विपाट् नदी यांचा संवाद ('देवेन्द्रः खलु…' पासून 'एषा मे प्रतिज्ञा' पर्यंत).
Answer: सरलार्थात वक्त्यांची नावे, इन्द्र-वृत्र संदर्भ आणि विश्वामित्राची प्रतिज्ञा स्पष्टपणे लिहा.
2. माध्यमभाषया उत्तरत — मानवानां जीवनं नदीनां साहाय्येन कथं समृद्धं जातम्?
Answer: पिण्याचे पाणी, शेती, वीज आणि संस्कृती — या सर्वांमुळे मानवी जीवन नदीकाठी, नद्यांच्याच मदतीने समृद्ध झाले.
3. पूर्णवाक्येन उत्तरत — विश्वामित्रः कयोः नद्योः सङ्गमं प्राप्तः?
Answer: विश्वामित्रः विपाट्-शुतुद्र्योः नद्योः सङ्गमं प्राप्तः।
4. सन्धिविग्रहं कुरुत, लकारं च लिखत — अ) विश्वामित्रोऽहम् आ) तवेदम् इ) विस्मरिष्यन्ति
Answer: विश्वामित्रः + अहम्; तव + इदम्; विस्मरिष्यन्ति — लृट् लकार, प्रथमपुरुष बहुवचन.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. विश्वामित्र-नदी संवाद ऋग्वेदाच्या कोणत्या मंडलात?
Answer: A. तृतीयमण्डले.
2. हा संवाद कोणाच्या नाट्यातून घेतला?
Answer: C. नदीसूक्तावर आधारित नाट्य.
3. गंगादशहरा पर्वात लोक काय करतात?
Answer: D. द्रोणात दिवा नदीत.
4. विश्वामित्र कोणाचा पुत्र?
Answer: D. कुशिकपुत्रः (पाठानुसार).
5. विश्वामित्र कोणत्या नद्यांच्या संगमावर आला?
Answer: C. विपाट् तथा शुतुद्री.
6. 'गाधा मे भविष्यसि?' यातील 'गाधा' म्हणजे…
Answer: C. पायी पार करता येणारी.
7. नद्यांचा प्रवाह कोणी मुक्त केला?
Answer: B. हत्वा वृत्रं वज्रहस्तः.
8. इन्द्राने कोणाला मारले?
Answer: A. वृत्रासुर.
9. 'हा मर्त्य मला आई म्हणतो?' — कोण म्हणते?
Answer: C. नदी (विपाट्).
10. 'तुझे वंशज हे वचन विसरतील का?' अशी शंका कोणाची?
Answer: B. नदी (शुतुद्री).
11. 'मातृतमा' यात कोणता प्रत्यय?
Answer: D. अतिशयदर्शक.
12. 'विरमावः' हे रूप…
Answer: A. आम्ही दोघी थांबत नाही.
13. 'मास्तु' चा संधिविग्रह…
Answer: C. दीर्घ संधी.
14. 'लङ्घनीयः' हे रूप कोणत्या प्रत्ययाचे?
Answer: C. ओलांडण्यायोग्य.
15. 'मधुरा खलु ते वाणी' — कः कं वदति?
Answer: D. नदी (शुतुद्री).
Get a ✓ Verified tutor for “नदीसूक्तम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise नदीसूक्तम् the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ४० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “नदीसूक्तम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of नदीसूक्तम्.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “नदीसूक्तम् (Amod)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.