चित्रकाव्यम्Class 10 Sanskrit Chapter 13 Notes – Maharashtra Board

Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 79–84

बुद्धीला चालना देणारे आणि मनोरंजन करणारे सात चित्रकाव्य-श्लोक — अन्तरालाप, अन्योक्ती, हास्योक्ती, कर्तृगुप्त प्रहेलिका, प्रहेलिका, समस्यापूर्ती आणि वाकोवाक्य; प्रत्येकाचा मराठी अर्थ, उत्तरे आणि व्याकरण.

Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা (Sanskrit text is never translated.)

🎧 Listen to the summary

Summary: चित्रकाव्यम्

सुभाषित म्हणजे उत्तम प्रकारे सांगितलेले वचन. संस्कृत सुभाषिते आदर्श जीवनाचे रहस्य सांगतात. बुद्धीचा विकास करणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या सुभाषितांना चित्रकाव्य म्हणतात; या पाठात त्याचे सात प्रकार आहेत.

अन्तरालाप (श्लोक १): प्रश्नातच उत्तर दडलेले असते — अक्षरे जोडली किंवा तोडली की उत्तर मिळते (कंसं, काशीतल, केदार, कम्बलवन्तम्). अन्योक्ती (श्लोक २): चातकाच्या निमित्ताने कवी गरजूंना सांगतो — प्रत्येक श्रीमंतापुढे याचना करू नका.

हास्योक्ती (श्लोक ३): वैद्याला यमाचा भाऊ म्हणून नमस्कार — यम फक्त प्राण नेतो, तू प्राण आणि पैसेही नेतोस; लोभी, अर्धवट वैद्यांची थट्टा. कर्तृगुप्त प्रहेलिका (श्लोक ४): 'राक्षसेभ्यः' = राक्षसांचा इभ्य (राजा) रावण — हा लपलेला कर्ता शोधायचा.

प्रहेलिका (श्लोक ५, कवी सदाशिव त्र्यंबक रहातेकर): भक्त नाही पण घंटा वाजवतो, याचक नाही पण पैसे मागतो — उत्तर उलट वाचल्यावर मिळते: 'लोकयानवाहकः' (बसचा कंडक्टर).

समस्यापूर्ती (श्लोक ६): रामाभिषेकाच्या वेळी पाणी आणणाऱ्या युवतीच्या हातून सोन्याचा घडा पायऱ्यांवरून घरंगळला — त्याचा आवाज म्हणजे 'ठं ठठं…' ही समस्या. वाकोवाक्य (श्लोक ७): लक्ष्मी शिवाबद्दल टोमणे मारते, चतुर पार्वती प्रत्येक विशेषण विष्णूकडे वळवते.

Key points to remember

  • चित्रकाव्य — बुद्धिविकासक व रंजक सुभाषिते
  • अन्तरालाप — प्रश्नातच उत्तर (शब्दालंकाराचा चमत्कार)
  • कंसं जघान कृष्णः; काशीतलवाहिनी गङ्गा
  • केदारपोषणरताः (शेतकरी); कम्बलवन्तं शीतं न बाधते
  • अन्योक्ती — चातक आणि मेघ: सर्व मेघ पाऊस देत नाहीत
  • हास्योक्ती — वैद्यराज = यमराजाचा सहोदर
  • कर्तृगुप्त प्रहेलिका — राक्षसानाम् इभ्यः = रावण
  • प्रहेलिका — उत्तर 'लोकयानवाहकः' (उलट वाचा)
  • समस्यापूर्ती — सोन्याच्या घड्याचा 'ठं ठठं' आवाज
  • वाकोवाक्य — लक्ष्मी-पार्वती संवाद (शिव विरुद्ध विष्णू)
Want a teacher to explain चित्रकाव्यम्?

Get a ✓ Verified tutor for “चित्रकाव्यम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 10 Sanskrit classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning