TalentJR apps
Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 79–84
बुद्धीला चालना देणारे आणि मनोरंजन करणारे सात चित्रकाव्य-श्लोक — अन्तरालाप, अन्योक्ती, हास्योक्ती, कर्तृगुप्त प्रहेलिका, प्रहेलिका, समस्यापूर्ती आणि वाकोवाक्य; प्रत्येकाचा मराठी अर्थ, उत्तरे आणि व्याकरण.
👋 New here? See how to study this chapter step by step — summary, notes, flashcards, quiz and games.
Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original (Sanskrit text is never translated.)
सुभाषित म्हणजे उत्तम प्रकारे सांगितलेले वचन. संस्कृत सुभाषिते आदर्श जीवनाचे रहस्य सांगतात. बुद्धीचा विकास करणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या सुभाषितांना चित्रकाव्य म्हणतात; या पाठात त्याचे सात प्रकार आहेत.
अन्तरालाप (श्लोक १): प्रश्नातच उत्तर दडलेले असते — अक्षरे जोडली किंवा तोडली की उत्तर मिळते (कंसं, काशीतल, केदार, कम्बलवन्तम्). अन्योक्ती (श्लोक २): चातकाच्या निमित्ताने कवी गरजूंना सांगतो — प्रत्येक श्रीमंतापुढे याचना करू नका.
हास्योक्ती (श्लोक ३): वैद्याला यमाचा भाऊ म्हणून नमस्कार — यम फक्त प्राण नेतो, तू प्राण आणि पैसेही नेतोस; लोभी, अर्धवट वैद्यांची थट्टा. कर्तृगुप्त प्रहेलिका (श्लोक ४): 'राक्षसेभ्यः' = राक्षसांचा इभ्य (राजा) रावण — हा लपलेला कर्ता शोधायचा.
प्रहेलिका (श्लोक ५, कवी सदाशिव त्र्यंबक रहातेकर): भक्त नाही पण घंटा वाजवतो, याचक नाही पण पैसे मागतो — उत्तर उलट वाचल्यावर मिळते: 'लोकयानवाहकः' (बसचा कंडक्टर).
समस्यापूर्ती (श्लोक ६): रामाभिषेकाच्या वेळी पाणी आणणाऱ्या युवतीच्या हातून सोन्याचा घडा पायऱ्यांवरून घरंगळला — त्याचा आवाज म्हणजे 'ठं ठठं…' ही समस्या. वाकोवाक्य (श्लोक ७): लक्ष्मी शिवाबद्दल टोमणे मारते, चतुर पार्वती प्रत्येक विशेषण विष्णूकडे वळवते.
Get a ✓ Verified tutor for “चित्रकाव्यम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
कं बलवन्तं न बाधते शीतम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)
Answer: कम्बलवन्तं जनं शीतं न बाधते।
| संस्कृत शब्द | मराठी अर्थ | पाठात |
|---|---|---|
| अन्तरालापः | प्रश्नातच उत्तर | श्लोक १ |
| केदाराः | शेते | केदारपोषणरताः — शेतकरी |
| कम्बलवान् | घोंगडी असलेला | शीतं न बाधते |
| चातकः | पावसाचे थेंबच पिणारा पक्षी | अन्योक्ती, श्लोक २ |
| अम्भोदाः | ढग | काही वर्षाव करतात, काही गरजतात |
| यमराजसहोदरः | यमाचा भाऊ | वैद्याची थट्टा |
| इभ्यः | राजा, स्वामी | राक्षसानाम् इभ्यः = रावण |
| लोकयानवाहकः | बसवाहक (कंडक्टर) | प्रहेलिकेचे उत्तर |
| हेमघटः | सोन्याचा घडा | समस्यापूर्ती |
| विषादः | दुःख / विष खाणारा (शिव) | वाकोवाक्य, श्लोक ७ |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. पूर्णवाक्येन उत्तरत — अ) गगने के सन्ति? आ) जलदाः काम् आर्द्रयन्ति?
Answer: अ) गगने बहवः अम्भोदाः सन्ति। आ) जलदाः वसुधाम् आर्द्रयन्ति।
2. माध्यमभाषया स्पष्टीकुरुत — 'वैद्यराज नमस्तुभ्यम्' हा श्लोक.
Answer: विनोदाच्या माध्यमातून लोभी, अकुशल वैद्यांची निंदा — हा श्लोकाचा भाव.
3. माध्यमभाषया स्पष्टीकुरुत — 'कं संजघान कृष्णः' हा श्लोक.
Answer: शब्दालंकाराचा हा चमत्कार बुद्धीला चालना देतो आणि आनंदही देतो.
4. सूचनानुसारं कृतीः कुरुत — 'त्वं दीनं वचः मा ब्रूहि।' ('त्वं' स्थाने 'भवान्') आणि 'वैद्यः प्राणान् हरति।' (लङ्-लकारे)
Answer: भवान् दीनं वचः मा ब्रवीतु। — वैद्यः प्राणान् अहरत्।
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. 'कं संजघान कृष्णः' हा कोणता प्रकार?
Answer: D. प्रश्नातच उत्तर.
2. 'के दारपोषणरताः' चे उत्तर कोण?
Answer: D. केदार = शेत.
3. चातक पक्षी काय पितो?
Answer: A. नवजलबिन्दून् एव पिबति.
4. चातक अन्योक्तीत 'अम्भोदाः' कोणाचे प्रतीक?
Answer: B. सगळे धनिक दानशूर नसतात.
5. वैद्याला कोणाचा भाऊ म्हटले?
Answer: D. यमराजसहोदर.
6. श्लोक ४ मधील गुप्त कर्ता…
Answer: D. राक्षसानाम् इभ्यः.
7. 'अयं न भक्तो' प्रहेलिकेचे उत्तर…
Answer: C. उलट वाचा.
8. सोन्याचा घडा कोणत्या प्रसंगी पडला?
Answer: D. रामाभिषेके जलमाहरन्त्याः.
9. श्लोक ७ मध्ये 'बलेर्मखे' हे उत्तर कोण देते?
Answer: D. वामनरूपातील विष्णूकडे वळवले.
10. 'पन्नगभूषणः' म्हणजे…
Answer: D. बहुव्रीही — शिव.
11. 'वृष्टिभिरार्द्रयन्ति' चा संधिविग्रह…
Answer: C. विसर्ग संधी.
12. 'क्वास्ति' चा संधिविग्रह…
Answer: B. दीर्घ संधी.
13. 'वैद्यराज' शब्दाचे 'नमः' सह योग्य रूप…
Answer: A. नमः च्या योगाने चतुर्थी.
14. 'जघान' हे रूप कोणत्या लकारात?
Answer: A. हन् धातू, परोक्ष भूतकाळ.
15. 'अम्भोदाः वसुधाम् आर्द्रयन्ति' — कर्ता एकवचनात…
Answer: A. कर्ता व क्रियापद दोन्ही एकवचनात.
Get a ✓ Verified tutor for “चित्रकाव्यम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise चित्रकाव्यम् the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ४५ मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “चित्रकाव्यम्” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of चित्रकाव्यम्.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “चित्रकाव्यम् (Amod 13)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.