सुष्ठु गृहीतः चौरः – Notes
1. 1.1 The story — the missing money bag
- धनिकः देवदत्तः had a धनस्यूतः (money bag) which disappeared (लुप्तः). Six servants lived in his house and he suspected one of them.
- He asked वीरबलः for help (साहाय्यम् अयाचत). Birbal told him to send all the servants to his house that evening.
- Birbal had already got sticks of equal height (समानोन्नतयः यष्टिकाः) ready. He called them मायायष्टिकाः — magic sticks — and gave one to each servant to take back and return next morning.
- His warning: the stick of whoever stole the bag would become longer by the width of a finger (अङ्गुलिमात्रं दीर्घा).
✏️ Solved example
Why did Devadatta go to Birbal?
- His money bag was lost and he thought one of his six servants had stolen it.
- He could not find out which one, so he needed a clever friend.
Answer: देवदत्तः चौरं ग्रहीतुं वीरबलस्य साहाय्यम् अयाचत — he wanted Birbal's help to catch the thief.
2. 1.2 How the thief was caught
- At night all the servants slept happily, ऋते एकस्मात् — except one.
- The thief worried, 'tomorrow my theft will be exposed'. To be safe he cut his stick down by a finger's width (कर्तयामि = I shall cut) and then slept without a care.
- Next day (अन्येद्युः) Birbal looked at the sticks. The magic was never real — but one stick was now shorter. That servant was the thief.
- The servant fell at Birbal's feet (पादयोः पतित्वा), admitted his crime (अपराधम् अङ्गीकृतवान्) and returned the bag (प्रत्यर्पितवान्).
✏️ Solved example
माध्यमभाषया उत्तरं लिखत — वीरबलेन चौरः कथं गृहीतः?
- Explain the trick of the equal sticks.
- Explain what the thief did out of fear and how it gave him away.
Answer: Sample: Birbal gave each servant a stick of the same height and said the thief's stick would grow by a finger's width overnight. The real thief got scared and cut his stick shorter. Next morning Birbal simply looked for the short stick and so caught the thief, who confessed and returned the money bag.
3. रम्यसंस्कृतम् — किं कृत्वा? (-त्वा and -य)
- When one doer does two actions one after the other, the first action becomes an indeclinable meaning 'having done': बालकः पठति + गच्छति → बालकः पुस्तकं पठित्वा पाठशालां गच्छति.
- Without a prefix the ending is -त्वा (क्त्वा): पठित्वा, कृत्वा, लिखित्वा, नत्वा, गत्वा, दत्त्वा. These are called क्त्वान्त अव्यय.
- With a prefix (उपसर्ग) the ending is -य (ल्यप्): आरुह्य (आ + रुह्), प्रक्षाल्य, आनीय (आ + नी). The book also lists प्रार्थ्य here. These are called ल्यबन्त अव्यय.
- Compare pairs: दत्त्वा → प्रदाय, नत्वा → प्रणम्य, ताडयित्वा → सन्ताड्य, हृत्वा → अपहृत्य. Adding a prefix switches -त्वा to -य.
- Several actions can be chained: शुभदा आपणं गत्वा, धनं दत्त्वा, पुस्तकम् आनीय पठति — only the last verb is a full verb.
✏️ Solved example
Join: माता पाकं करोति। भोजनं परिवेषयति।
- Same doer (माता), first action करोति.
- कृ has no prefix → कृत्वा.
Answer: माता पाकं कृत्वा भोजनं परिवेषयति।
4. रम्यसंस्कृतम् — किं कर्तुम्? (-तुम्)
- To show the purpose of an action ('in order to'), add -तुम्: युवकः चित्रपटं द्रष्टुं चित्रपटगृहं गच्छति — he goes to the theatre to see a film.
- The question is किमर्थम्? (for what?). Answer with a -तुम् form: छात्रौ पठितुं पुस्तकालयम् अगच्छताम्.
- These are हेत्वर्थक तुमन्त अव्यय. Examples: द्रष्टुम्, पातुम्, पठितुम्, प्रक्षालयितुम्.
- -तुम् is also used with 'want / be able / begin': खादितुम् इच्छन्ति, वक्तुम् ऐच्छम्, वोढुं शक्नोति, पक्तुं शक्नुवन्ति, कर्तुम् आरभन्त.
- Learn the tricky ones: गम् → गन्तुम्, दृश् → द्रष्टुम्, स्पृश् → स्प्रष्टुम्, लभ् → लब्धुम्, रभ् → रब्धुम्, युध् → योद्धुम्, कृ → कर्तुम्, स्मृ → स्मर्तुम्.
✏️ Solved example
Rewrite with the -तुम् form: काकः जलं (पा) घटे उपविशति।
- पा (पिब्) → पातुम्.
- Put it before the main verb.
Answer: काकः जलं पातुं घटे उपविशति।
Key terms
धनस्यूतःMoney bag, purse.
धनिकःA rich man.
भृत्यः / सेवकःServant.
चौरःThief (also स्तेनः, तस्करः).
यष्टिकाA stick.
मायायष्टिकाMagic stick.
अङ्गुलिमात्रम्Just a finger's width.
अन्येद्युःOn the next day.
ऋतेExcept (takes the 5th case: ऋते एकस्मात्).
प्रत्यर्पितवान्Gave back, returned.
पूर्वकालवाचकम्Showing an earlier action (-त्वा / -य forms).
हेत्वर्थकम्Showing purpose (-तुम् forms).
✍️ Try it yourself
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. उचितं पर्यायं चिनुत — (१) कस्य धनस्यूतः लुप्तः? (२) गृहे कति भृत्याः आसन्? (३) वीरबलः कस्य मित्रम्? (४) 'श्वः मम चौर्यं प्रकटितं भवेत्' इति चिन्ता कस्य चित्ते जायते?
Show solution
- Recall the opening and the night scene of the story.
Answer: (१) देवदत्तस्य (२) षड् (३) धनिकस्य (४) दासस्य
2. कः कं वदति? (१) 'पश्यन्तु एताः मायायष्टिकाः।' (२) 'मित्र, अद्य सायङ्काले … मम गृहं प्रेषय।'
Show solution
- Who talks about the magic sticks, and to whom?
- Who calls someone 'मित्र' and asks for the servants?
Answer: (१) वीरबलः सेवकान् वदति। (२) वीरबलः देवदत्तं वदति।
3. स्तम्भमेलनं कुरुत — समानोन्नतयः, सर्वान्, लुप्तः, गृहीतः with धनस्यूतः, चौरः, यष्टिकाः, भृत्यान्.
Show solution
- An adjective agrees with its noun in gender, number and case.
Answer: समानोन्नतयः – यष्टिकाः; सर्वान् – भृत्यान्; लुप्तः – धनस्यूतः; गृहीतः – चौरः.
4. विरुद्धार्थकशब्दानां युग्मं चिनुत — पूर्वम्, गताः, दीर्घा, जागरितः, भृत्यः, ह्रस्वा, सुप्तः, स्वामी, धनिकः, पश्चात्, आगताः, दरिद्रः.
Show solution
- Find six pairs of opposites.
Answer: पूर्वम् – पश्चात्; गताः – आगताः; दीर्घा – ह्रस्वा; जागरितः – सुप्तः; भृत्यः – स्वामी; धनिकः – दरिद्रः.
5. पाठात् समानार्थकं शब्दं चित्वा रेखाचित्रं पूरयत — (१) धनाढ्यः, धनवान्, इभ्यः, धनसम्पन्नः (२) स्तेनः, पाटच्चरः, तस्करः, मोषकः (३) सुप्तिः, स्वापः, शयनम् (४) सेवकः, परिचारकः, दासः, दासेयः …
Show solution
- Find the lesson word that means the same as each group.
Answer: (१) धनिकः (२) चौरः (३) निद्रा (४) भृत्यः
6. मेलनं कुरुत — खादति, पिबति, सम्मिलति, स्मरति, प्राप्नोति with सम्मिल्य, स्मृत्वा, खादित्वा, प्राप्य, पीत्वा.
Show solution
- Match each verb to its own 'having done' form.
Answer: खादति – खादित्वा; पिबति – पीत्वा; सम्मिलति – सम्मिल्य; स्मरति – स्मृत्वा; प्राप्नोति – प्राप्य.
7. गणद्वये लिखत — sort into क्त्वान्त and ल्यबन्त: उक्त्वा, पूजयित्वा, सम्पाद्य, संहृत्य, धृत्वा, धावित्वा, प्रविश्य, स्नात्वा, उड्डीय, निमज्ज्य, अवतीर्य, उत्थाय, आरुह्य, उत्पत्य, सिक्त्वा, स्थित्वा, चलित्वा, निष्पीड्य, उद्घाट्य, निष्कास्य.
Show solution
- Forms ending in -त्वा are क्त्वान्त.
- Forms ending in -य (with a prefix) are ल्यबन्त.
Answer: क्त्वान्त: उक्त्वा, पूजयित्वा, धृत्वा, धावित्वा, स्नात्वा, सिक्त्वा, स्थित्वा, चलित्वा. ल्यबन्त: सम्पाद्य, संहृत्य, प्रविश्य, उड्डीय, निमज्ज्य, अवतीर्य, उत्थाय, आरुह्य, उत्पत्य, निष्पीड्य, उद्घाट्य, निष्कास्य.
8. पूर्वकालवाचकयोः उपयोगं कृत्वा दीर्घं वाक्यं कुरुत — मर्कटः वृक्षात् … पेटिकां … टोपिकां … मस्तके … वृक्षम् आरोहति।
Show solution
- Picture: the monkey gets down, opens the box, takes out a cap, puts it on its head, climbs the tree.
- Prefixed verbs take -य; धृ takes -त्वा.
Answer: Sample: मर्कटः वृक्षात् अवतीर्य पेटिकाम् उद्घाट्य टोपिकां निष्कास्य मस्तके धृत्वा वृक्षम् आरोहति।
9. भिन्नम् अव्ययं चिनुत — (१) रक्षित्वा, उषित्वा, उपदिश्य, उप्त्वा (२) निमन्त्र्य, वन्दित्वा, पराजित्य, सम्भूय (३) तीर्त्वा, अनुज्ञाय, सुप्त्वा, मत्वा (४) गणयित्वा, प्रयुध्य, प्रगाय, अभिषिच्य
Show solution
- In each group, find the one whose ending differs from the other three.
Answer: (१) उपदिश्य (२) वन्दित्वा (३) अनुज्ञाय (४) गणयित्वा
10. हेत्वर्थकं योजयित्वा संवादं पूरयत — मूषकः: अहं ___ (गम्) इच्छामि … तव साहाय्यं ___ (कृ) आगच्छामि … मम बान्धवान् ___ (दृश्) गच्छामि।
Show solution
- Make the -तुम् form of each root.
Answer: गन्तुम्, कर्तुम्, द्रष्टुम्.
11. चतुर्थं पदं लिखत — गै, लिख्, कथ्, मन्, रभ्, युध्, कृ, स्पृश्.
Show solution
- Follow the pattern of the given pair in each item.
Answer: गातुम्, लेखितुम्, कथयितुम्, मन्तुम्, रब्धुम्, योद्धुम्, कर्तुम्, स्प्रष्टुम्.
12. धातोः हेत्वर्थकम् अव्ययं प्रयुज्य वाक्यानि पुनर्लिखत — (१) खाद् (२) पा (३) लभ् (४) हन् (५) कृ (६) लिख्.
Show solution
- Replace the bracketed root with its -तुम् form.
Answer: (१) शृगालः द्राक्षाफलं खादितुम् उत्पतति। (२) काकः जलं पातुं घटे उपविशति। (३) शृगालः मांसखण्डं लब्धुं काकस्य स्तुतिं करोति। (४) भीमं हन्तुं दुर्योधनः कपटम् अकरोत्। (५) शशकः निद्रां कर्तुम् अगच्छत्। (६) सः पत्रं लेखितुं लेखनीं स्वीकरोति।
