TalentJR apps
Textbook: Sanskrit Amod – Std IX (संस्कृत आमोद, संपूर्ण) (Balbharati, official free PDF) · pages 11–14
A garland of eight सुभाषितानि (wise, beautiful verses) chosen for learning by heart — and each verse uses an अव्यय such as श्रोतुम्, आघ्राय, भुक्त्वा, अकृत्वा or प्रारभ्य. The lesson also teaches how to make an अन्वय (prose order) of a verse, and its रम्यसंस्कृतम् box introduces स्वरसन्धि (vowel joining).
A सुभाषितम् is a 'well-said' saying: short, sweet, meaningful and easy to sing. Learning them makes your speech polished and helps in speeches and essays, so this garland is meant to be memorised.
Verse 1 prays to God who made the ears to hear, the mouth to speak, the nose to smell, feet to roam, eyes to see, hands to give and the mind to meditate — all shown by -तुम् forms. Verse 2 says good qualities act as messengers even for good people who live far away, just as bees come by themselves after smelling the केतकी flower.
Verse 3 praises cows: they eat dry grass and drink pond water, yet give milk to all — truly mothers of the world. Verse 4 says whatever little we get without hurting others, without visiting wicked people and without leaving the path of the good is plenty.
Verse 5 is a funny riddle: a woman refuses to marry a man who thinks विहस्य is a 6th-case form, विहाय a 4th-case form and अहं, कथम् 2nd-case forms. Verse 6 compares low, middle and best people by how they face obstacles; verse 7 says teeth, hair, nails and men lose their charm when they leave their place; verse 8 says never give up effort by trusting only fate — without effort, who can get oil from sesame?
अन्वयरचना: in prose the order is doer – object – verb, but verse mixes the words up. To make the अन्वय, find the verb, ask who? (कर्ता) and what? (कर्म), and rearrange the words in simple order. रम्यसंस्कृतम्: when two vowels meet they combine (स्वरसन्धि) — e.g. रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः, गण + ईशः = गणेशः.
Get a ✓ Verified tutor for “अव्ययमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
तालिकां पूरयत — घ्राणं दत्तम् ___ / ___ ; पादयुग्मं दत्तम् ___ / ___ ; नेत्रे दत्ते ___ / ___ .
Answer: घ्राणम् – घ्रातुम् – घ्राणार्थम् / घ्राणाय; पादयुग्मम् – विहर्तुम् – विहारार्थम् / विहाराय; नेत्रे – द्रष्टुम् – दर्शनार्थम् / दर्शनाय.
योग्यं रूपं चिनुत — षष्ठी: विहस्य / देवस्य; चतुर्थी: विहाय / गेहाय; प्रथमा: अहम् / कथम्.
Answer: षष्ठी – देवस्य; चतुर्थी – गेहाय; प्रथमा – अहम्.
मञ्जूषातः पर्यायं चित्वा स्तम्भपूरणं कुरुत — नीचाः / मध्यमाः / उत्तमाः (न परित्यज्यन्ति, कार्यात्, न प्रारभन्ते, विरमन्ति).
Answer: नीचाः – कार्यं न प्रारभन्ते; मध्यमाः – कार्यात् विरमन्ति; उत्तमाः – कार्यं न परित्यज्यन्ति (the book's box word; the verse itself has न परित्यजन्ति).
Find कर्ता, कर्म and क्रियापदम्: दुग्धं यच्छन्ति धेनवः।
Answer: कर्ता – धेनवः; कर्म – दुग्धम्; क्रियापदम् – यच्छन्ति.
Split and name: गणेशः, सदैव, खल्वेतत्.
Answer: गण + ईशः (गुणसन्धि); सदा + एव (वृद्धिसन्धि); खलु + एतत् (यण्सन्धि).
| Vowels meeting | Result and example | Name |
|---|---|---|
| अ + अ | आ — न + अस्ति = नास्ति | सवर्णदीर्घसन्धि |
| इ + इ | ई — रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः | सवर्णदीर्घसन्धि |
| उ + उ | ऊ — भानु + उदयः = भानूदयः | सवर्णदीर्घसन्धि |
| ऋ + ऋ | ॠ — मातृ + ऋणम् = मातॄणम् | सवर्णदीर्घसन्धि |
| अ + ई | ए — गण + ईशः = गणेशः | गुणसन्धि |
| अ + उ | ओ — लम्ब + उदरः = लम्बोदरः | गुणसन्धि |
| आ + ए | ऐ — सदा + एव = सदैव | वृद्धिसन्धि |
| आ + ओ | औ — गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः | वृद्धिसन्धि |
| इ + अ | य — करोमि + अहम् = करोम्यहम् | यण्सन्धि |
| उ + ए | वे — खलु + एतत् = खल्वेतत् | यण्सन्धि |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. श्लोकः १ — एकवाक्येन उत्तरत: (अ) ईश्वरेण श्रोतुं किं दत्तम्? (आ) आस्यं कीदृशम्? (इ) ईश्वरेण विहर्तुं किं दत्तम्? Also मेलनं कुरुत: कर्णः, आस्यम्, घ्राणम्, पादः, नेत्रम्, हस्तः, पातु with करः, रक्षतु, लोचनम्, श्रोत्रम्, तुण्डम्, नासिका, चरणः.
Answer: (अ) ईश्वरेण श्रोतुं कर्णौ दत्तौ। (आ) आस्यं सुहास्यम्। (इ) ईश्वरेण विहर्तुं पादयुग्मं दत्तम्। मेलनम्: कर्णः – श्रोत्रम्; आस्यम् – तुण्डम्; घ्राणम् – नासिका; पादः – चरणः; नेत्रम् – लोचनम्; हस्तः – करः; पातु – रक्षतु.
2. श्लोकः २ — (१) के दूतत्वं कुर्वन्ति? के केतकीम् आजिघ्रन्ति? (२) सत्यम् असत्यं वा: (अ) सज्जनाः दूतत्वं कुर्वन्ति। (आ) षट्पदाः स्वयम् आयान्ति। (इ) सज्जनाः केतकीगन्धम् आजिघ्रन्ति। (३) समानार्थकशब्दाः: भ्रमराः, आगच्छन्ति (४) विरुद्धार्थकशब्दाः: गुणाः, दूरे, आयान्ति.
Answer: (१) सतां गुणाः दूतत्वं कुर्वन्ति। षट्पदाः केतकीम् आजिघ्रन्ति। (२) अ – असत्यम्, आ – सत्यम्, इ – असत्यम्। (३) भ्रमराः – षट्पदाः; आगच्छन्ति – आयान्ति। (४) गुणाः – दोषाः; दूरे – समीपे; आयान्ति – यान्ति / गच्छन्ति।
3. श्लोकः ३ — (१) धेनवः किं भुक्त्वा दुग्धं यच्छन्ति? जलाशयात् किं पिबन्ति? लोकमातरः काः? (२) त्वान्त-अव्यये चिनुत। (३) एकवचने परिवर्तयत: लोकमातरः धेनवः शुष्काणि तृणानि खादन्ति।
Answer: (१) धेनवः शुष्काणि तृणानि भुक्त्वा दुग्धं यच्छन्ति। धेनवः जलाशयात् तोयं पिबन्ति। धेनवः लोकमातरः। (२) भुक्त्वा, पीत्वा। (३) लोकमाता धेनुः शुष्कं तृणं खादति।
4. श्लोकः ४ — (१) मनुजेन किं न कर्तव्यम्? कुत्र न गन्तव्यम्? किम् अनुसर्तव्यम्? (२) तालिकां पूरयत: कृ, गम्-गच्छ्, उत् + सृज्. (३) समानार्थकशब्दाः: गृहम्, दुष्टः, मार्गः, स्तोकम्, भूरि.
Answer: (१) मनुजेन परसन्तापः न कर्तव्यः। मनुजेन खलमन्दिरं न गन्तव्यम्। मनुजेन सतां वर्त्म अनुसर्तव्यम्। (२) कृ – कृत्वा – अकृत्वा; गम् – गत्वा – अगत्वा; उत् + सृज् – उत्सृज्य – अनुत्सृज्य। (३) गृहम् – मन्दिरम्; दुष्टः – खलः; मार्गः – वर्त्म; स्तोकम् – स्वल्पम्; भूरि – बहु।
5. श्लोकः ५ — (१) ल्यबन्त-अव्ययानि चिनुत। (२) योग्यं रूपं चिनुत: षष्ठी – विहस्य/देवस्य; चतुर्थी – विहाय/गेहाय; प्रथमा – अहम्/कथम्.
Answer: (१) विहस्य, विहाय। (२) देवस्य, गेहाय, अहम्।
6. श्लोकः ६ — (१) के कार्यं न प्रारभन्ते? के मध्ये विरमन्ति? के प्रारब्धं कार्यं न परित्यजन्ति? (२) प्रथमा and तृतीया forms from the verse. (३) पदपरिचयः: विरमन्ति, परित्यजन्ति. (४) वर्णविग्रहः: प्रारभ्य, विघ्नैः.
Answer: (१) नीचाः कार्यं न प्रारभन्ते। मध्याः मध्ये विरमन्ति। उत्तमजनाः प्रारब्धं कार्यं न परित्यजन्ति। (२) प्रथमा: मध्याः, विघ्नविहताः, प्रतिहन्यमानाः, उत्तमजनाः; तृतीया: विघ्नभयेन, नीचैः, विघ्नैः। (३) विरमन्ति – वि + रम्, लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परित्यजन्ति – परि + त्यज्, लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्। (४) प्रारभ्य = प् + र् + आ + र् + अ + भ् + य् + अ; विघ्नैः = व् + इ + घ् + न् + ऐ + ः।
7. श्लोकः ७ — (१) स्थानभ्रष्टाः के के न शोभन्ते? किं विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्? (२) समानार्थकशब्दैः वाक्यं पुनर्लिखत: स्थानभ्रष्टाः दन्ताः केशाः नखाः नराः न शोभन्ते।
Answer: (१) स्थानभ्रष्टाः दन्ताः, केशाः, नखाः, नराः च न शोभन्ते। स्थानभ्रष्टाः न शोभन्ते इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत्। (२) Sample: स्थानभ्रष्टाः दशनाः कचाः नखराः मनुष्याः न शोभन्ते।
8. श्लोकः ८ — (१) नरः किं न त्यजेत्? अनुद्यमेन किं प्राप्तुं न शक्यते? (२) सत्यम् असत्यं वा: (अ) नरः दैवं सञ्चिन्तयेत्। (आ) नरः उद्यमं सञ्चिन्तयेत्। (इ) तिलेभ्यः तैलं प्राप्यते। (३) अमरकोषपङ्क्तिः: दैवम्, नरः. (४) समानार्थकशब्दाः: लब्धुम्, आलस्यम्. (५) वर्णविग्रहः: सञ्चिन्त्य, तिलेभ्यः.
Answer: (१) नरः स्वोद्योगं न त्यजेत्। अनुद्यमेन तिलेभ्यः तैलं प्राप्तुं न शक्यते। (२) अ – असत्यम्, आ – सत्यम्, इ – सत्यम् (with effort)। (३) दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः। मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः। (४) लब्धुम् – प्राप्तुम्; आलस्यम् – अनुद्यमः। (५) सञ्चिन्त्य = स् + अ + ञ् + च् + इ + न् + त् + य् + अ; तिलेभ्यः = त् + इ + ल् + ए + भ् + य् + अ + ः।
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. ईश्वरेण श्रोतुं किं दत्तम्?
Answer: A. Ears are for hearing.
2. विहर्तुं किं दत्तम्?
Answer: D. Feet are for roaming about.
3. In verse 2, who come by themselves?
Answer: D. Bees come after smelling the केतकी.
4. धेनवः जलाशयात् किं पिबन्ति?
Answer: D. तोयम् = water.
5. Which is the क्त्वान्त अव्यय in verse 3?
Answer: C. भुक्त्वा = having eaten.
6. What is the नञ् form of उत्सृज्य?
Answer: C. अ becomes अन् before a vowel: अनुत्सृज्य.
7. Synonym of स्तोकम् from verse 4?
Answer: C. स्तोकम् and स्वल्पम् both mean 'a little'.
8. In the riddle, which is truly षष्ठी?
Answer: C. विहस्य only looks like a genitive.
9. Who stop a task midway?
Answer: B. मध्याः begin but stop when obstacles hit.
10. Which form is तृतीया in verse 6?
Answer: D. विघ्नैः = by obstacles (3rd case plural).
11. Verse 8 says one cannot get ___ from sesame without effort.
Answer: C. तिलेभ्यः तैलम् — oil from sesame.
12. In an अन्वय, what is found first?
Answer: A. Find the verb, then ask who and what.
13. गण + ईशः = ?
Answer: A. अ + ई = ए (गुणसन्धि).
14. खलु + एतत् = ?
Answer: D. उ before ए becomes व् (यण्).
15. सदा + एव = ?
Answer: C. आ + ए = ऐ (वृद्धिसन्धि).
Get a ✓ Verified tutor for “अव्ययमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise अव्ययमाला the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ About 45 minutes
Get a ✓ Verified tutor for “अव्ययमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of अव्ययमाला.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “अव्ययमाला” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.