स एव परमाणुःClass 10 Sanskrit Chapter 5 Notes – Maharashtra Board

Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 27–29

अर्णव आणि त्याचे प्राध्यापक वडील यांचा संवाद — तांदळाच्या दाण्याचे विभाजन करत करत महर्षी कणादांच्या परमाणुसिद्धांतापर्यंत; सरलार्थ, वाच्य-वचन-लकार बदल आणि स्वाध्यायाची उत्तरे.

Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা (Sanskrit text is never translated.)

🎧 Listen to the summary

Summary: स एव परमाणुः

विश्वाच्या उत्पत्तीबद्दल अनेक सिद्धांत मांडले गेले. आधुनिक विज्ञानात 'ॲटम' हे द्रव्याचे मूल कारण मानले जाते; प्राचीन शास्त्रात 'परमाणु' निर्मितीचे मूळ कारण सांगितले असून त्याची वैशिष्ट्ये महर्षी कणादांनी वैशेषिक दर्शनात सांगितली.

अर्णव बागेतून जास्वंदीचे फूल आणतो. विज्ञानाचे प्राध्यापक असलेले वडील त्याला सूक्ष्मदर्शकातून परागकणांची रचना पाहायला सांगतात; पण हे विश्व ज्या परमाणूंनी बनले ते सूक्ष्मदर्शकातूनही दिसत नाहीत, असे सांगतात.

परमाणु समजावण्यासाठी वडील स्वयंपाकघरातून मूठभर तांदूळ आणायला सांगतात. अर्णव एका दाण्याचे कसेबसे दोन भाग करतो; आणखी लहान केल्यास त्याचे पीठ होईल, असे तो म्हणतो.

ज्या ठिकाणी विभाजन थांबते, ज्याहून लहान भाग मिळू शकत नाही, तोच परम अणु — द्रव्याचा अंतिम घटक. हा सिद्धांत कणादांनी इसवी सनपूर्व सहाव्या किंवा पाचव्या शतकात मांडला.

कणादांच्या मते परमाणु अतीन्द्रिय, सूक्ष्म, निरवयव, नित्य आणि स्वतः व्यावर्तक आहे. 'वैशेषिकसूत्राणि' ग्रंथात खिडकीतून आलेल्या सूर्यकिरणात दिसणाऱ्या धूलिकणाचा सहावा भाग म्हणजे परमाणु, अशी व्याख्या आहे. अधिक वाचनासाठी वडील अर्णवला महाविद्यालयात बोलावतात.

Key points to remember

  • पाठ संवादरूप — पात्रे: अर्णव आणि त्याचे वडील (विज्ञानाचे प्राध्यापक)
  • जपाकुसुम (जास्वंद) व सूक्ष्मेक्षिका (सूक्ष्मदर्शक)
  • परमाणु सूक्ष्मदर्शकातूनही दिसत नाहीत
  • महानसातून (स्वयंपाकघरातून) मूठभर तांदूळ
  • विभाजन जेथे संपते तो परम अणु
  • परमाणु — द्रव्याचा अंतिम घटक, मूळ तत्त्व, मूलकारण
  • सिद्धांत: महर्षी कणाद, इ.स.पू. ६वे/५वे शतक
  • वैशिष्ट्ये: अतीन्द्रिय, सूक्ष्म, निरवयव, नित्य, स्वयं व्यावर्तक
  • ग्रंथ: वैशेषिकसूत्राणि (वैशेषिक दर्शन)
  • व्याख्या: सूर्यकिरणातील धूलिकणाचा सहावा भाग
Want a teacher to explain स एव परमाणुः?

Get a ✓ Verified tutor for “स एव परमाणुः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.

Get a tutor for this chapter →

👩‍🏫 Class 10 Sanskrit classes — live online, request a call back

Prefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.

Live online classesSmall groups or 1:1 with a teacher, from home, any city.
We call you backOur team asks what your child needs, then shares timings and fees.
Home tutor?We are still building our list of home tutors — ask on the call if there is one near you.

Keep learning