TalentJR apps
Textbook: संस्कृत आमोद – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 27–29
अर्णव आणि त्याचे प्राध्यापक वडील यांचा संवाद — तांदळाच्या दाण्याचे विभाजन करत करत महर्षी कणादांच्या परमाणुसिद्धांतापर्यंत; सरलार्थ, वाच्य-वचन-लकार बदल आणि स्वाध्यायाची उत्तरे.
👋 New here? See how to study this chapter step by step — summary, notes, flashcards, quiz and games.
Explanations: English · मराठी · 🌐 Google Translate: हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original (Sanskrit text is never translated.)
विश्वाच्या उत्पत्तीबद्दल अनेक सिद्धांत मांडले गेले. आधुनिक विज्ञानात 'ॲटम' हे द्रव्याचे मूल कारण मानले जाते; प्राचीन शास्त्रात 'परमाणु' निर्मितीचे मूळ कारण सांगितले असून त्याची वैशिष्ट्ये महर्षी कणादांनी वैशेषिक दर्शनात सांगितली.
अर्णव बागेतून जास्वंदीचे फूल आणतो. विज्ञानाचे प्राध्यापक असलेले वडील त्याला सूक्ष्मदर्शकातून परागकणांची रचना पाहायला सांगतात; पण हे विश्व ज्या परमाणूंनी बनले ते सूक्ष्मदर्शकातूनही दिसत नाहीत, असे सांगतात.
परमाणु समजावण्यासाठी वडील स्वयंपाकघरातून मूठभर तांदूळ आणायला सांगतात. अर्णव एका दाण्याचे कसेबसे दोन भाग करतो; आणखी लहान केल्यास त्याचे पीठ होईल, असे तो म्हणतो.
ज्या ठिकाणी विभाजन थांबते, ज्याहून लहान भाग मिळू शकत नाही, तोच परम अणु — द्रव्याचा अंतिम घटक. हा सिद्धांत कणादांनी इसवी सनपूर्व सहाव्या किंवा पाचव्या शतकात मांडला.
कणादांच्या मते परमाणु अतीन्द्रिय, सूक्ष्म, निरवयव, नित्य आणि स्वतः व्यावर्तक आहे. 'वैशेषिकसूत्राणि' ग्रंथात खिडकीतून आलेल्या सूर्यकिरणात दिसणाऱ्या धूलिकणाचा सहावा भाग म्हणजे परमाणु, अशी व्याख्या आहे. अधिक वाचनासाठी वडील अर्णवला महाविद्यालयात बोलावतात.
Get a ✓ Verified tutor for “स एव परमाणुः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
'तण्डुलान् आनय' इति पिता अर्णवं किमर्थम् आदिष्टवान्? (माध्यमभाषया)
Answer: विभाजन जेथे संपते तो सूक्ष्मतम भाग म्हणजे परमाणु, ही संकल्पना प्रत्यक्ष उदाहरणाने समजावण्यासाठी वडिलांनी तांदूळ आणायला सांगितले.
| संस्कृत शब्द | मराठी अर्थ | पाठात |
|---|---|---|
| जपाकुसुमम् | जास्वंदीचे फूल | अर्णवाने आणले |
| सूक्ष्मेक्षिका | सूक्ष्मदर्शक | परागकण पाहिले |
| उत्पीठिका | लहान टेबल | सूक्ष्मदर्शक ठेवलेला |
| परागकणाः | परागाचे कण | फुलाचे सूक्ष्म भाग |
| महानसम् / पाकगृहम् | स्वयंपाकघर | तांदूळ आणले |
| तण्डुलः | तांदळाचा दाणा | विभाजनाचे उदाहरण |
| चूर्णम् | पीठ, भुगा | आणखी लहान केल्यास |
| निरवयवः | अवयव (भाग) नसलेला | परमाणूचे वैशिष्ट्य |
| जालसूर्यमरीचिः | खिडकीतून येणारा सूर्यकिरण | व्याख्या |
| रजः | धूलिकण | त्याचा सहावा भाग परमाणु |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — अ) परमाणुसिद्धान्तः केन महर्षिणा कथितः? आ) अर्णवः पाकगृहात् किम् आनयति?
Answer: अ) परमाणुसिद्धान्तः कणादमहर्षिणा कथितः। आ) अर्णवः पाकगृहात् मुष्टिमात्रान् तण्डुलान् आनयति।
2. माध्यमभाषया उत्तरं लिखत — महर्षिः कणादः परमाणुविषये किं प्रतिपादितवान्?
Answer: कणादांनी इ.स.पू. ६व्या/५व्या शतकात परमाणुसिद्धांत मांडला — परमाणु हा द्रव्याचा अंतिम, अविभाज्य घटक आहे.
3. सूचनानुसारं कृतीः कुरुत — अ) महर्षिणा परमाणोः व्याख्या कृता। (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत) आ) महाविद्यालये कणादविषयकाणि पुस्तकानि सन्ति। (एकवचने परिवर्तयत)
Answer: अ) महर्षिः परमाणोः व्याख्यां कृतवान्। आ) महाविद्यालये कणादविषयकं पुस्तकम् अस्ति।
4. उचितं पर्यायं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत — अ) एतद् विश्वं ___ निर्मितम्। (तण्डुलैः/अणुभिः) आ) ___ रजसः भागः परमाणुः। (षष्ठतमः/शततमः)
Answer: अ) एतद् विश्वम् अणुभिः निर्मितम्। आ) रजसः षष्ठतमः भागः परमाणुः।
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. हा पाठ कोणत्या स्वरूपाचा आहे?
Answer: D. अर्णव-पिता संवाद.
2. अर्णवने कोणते फूल आणले?
Answer: B. जपाकुसुमम्.
3. परागकण पाहण्यासाठी काय वापरले?
Answer: C. सूक्ष्मदर्शक.
4. वडिलांनी स्वयंपाकघरातून काय आणायला सांगितले?
Answer: B. तण्डुलान् आनय.
5. दाणा आणखी लहान केल्यास काय होईल, असे अर्णव म्हणतो?
Answer: C. चूर्णं भवेत्.
6. परमाणुसिद्धांत कोणी मांडला?
Answer: C. कणादमहर्षिः.
7. कणादांचा ग्रंथ…
Answer: B. स्वग्रन्थे व्याख्या.
8. परमाणु हा धूलिकणाचा कितवा भाग?
Answer: D. षष्ठतमो भागः.
9. खालीलपैकी परमाणूचे वैशिष्ट्य नाही…
Answer: B. परमाणु सूक्ष्म आहे.
10. कणादांचा काळ साधारण…
Answer: C. खिस्तपूर्वं पञ्चमे षष्ठे वा शतके.
11. 'किं दृष्टं त्वया?' — कर्तरि वाक्य…
Answer: A. कर्ता प्रथमेत, क्तवतु रूप.
12. 'त्वं द्रष्टुं शक्नोषि' — 'भवान्' योजल्यास…
Answer: C. भवान् + प्रथमपुरुष.
13. 'अहं पठितुम् इच्छामि' — लङ् लकार…
Answer: B. लङ्, उत्तमपुरुष एकवचन.
14. 'जीवतः' (लट्, प्रथमपुरुष) — बहुवचन रूप…
Answer: D. जीवति, जीवतः, जीवन्ति.
15. 'लघुः' चा विरुद्धार्थी (मञ्जूषेतून)…
Answer: D. लघु × गुरु.
Get a ✓ Verified tutor for “स एव परमाणुः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise स एव परमाणुः the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ४० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “स एव परमाणुः” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of स एव परमाणुः.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “स एव परमाणुः (Amod 5)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.