भाषासूत्रम् १Class 9 Sanskrit Amod Chapter 0 Notes – Maharashtra Board

Summary: भाषासूत्रम् १

Nouns are grouped by their last vowel and gender. This unit gives full tables for भानु (masc.), धेनु (fem.) and मधु (neut.) — all उकारान्त — plus the ऋकारान्त words पितृ, मातृ (relations) and कर्तृ (agent nouns made from roots, like कर्ता 'doer', नेता 'leader').

Pronouns: इदम् (this) in all three genders — अयम्, इयम्, इदम् — and the respectful pronoun भवत् (भवान् / भवती), which always takes a third-person verb even though it means 'you'.

उपपदविभक्ति: some अव्यय fix the case of the noun with them — अभितः, परितः, उभयतः, प्रति take the 2nd case; सह, अलम् the 3rd; नमः the 4th; बहिः the 5th; कृते, समीपे the 6th; विना the 2nd, 3rd or 5th.

धातुसाधित अव्यय: -त्वा (no prefix) and -य (with prefix) show the earlier of two actions by one doer; -तुम् shows purpose. A long table gives क्त्वा, ल्यप् and तुमुन् forms of about 40 roots. लोट् लकार expresses order, wish, blessing and permission, in both परस्मैपद and आत्मनेपद.

Also here: telling time (पञ्चाधिक-पञ्चवादनम् = 5:05, दशोन-त्रिवादनम् = 2:50), a school programme sheet, the विधिलिङ् 'should' forms (पठेत्, रमेत), and the स्वरसन्धि types गुण (देवेन्द्रः), वृद्धि (नैतद्), यण् (इत्यपि) and अयादि (द्वावेव).

Key points to remember

• भानु (m) like मनु, विष्णु, गुरु, साधु; धेनु (f) like तनु, रज्जु; मधु (n) like वस्तु, अम्बु, दारु
• Desire words in -उ: जिज्ञासुः, पिपासुः, बुभुक्षुः, विजिगीषुः, चिकीर्षुः
• पितृ: पिता पितरौ पितरः; मातृ: माता मातरौ मातरः; कर्तृ: कर्ता कर्तारौ कर्तारः
• Agent nouns: कर्ता / कर्त्री, नेता / नेत्री, श्रोता / श्रोत्री
• इदम्: अयम् (m), इयम् (f), इदम् (n); भवान् / भवती + 3rd-person verb
• उपपदविभक्ति: परितः + 2nd, सह + 3rd, नमः + 4th, बहिः + 5th, कृते + 6th
• -त्वा / -य / -तुम् are अव्यय — they never change with doer, gender or number
• लोट् endings (परस्मैपद): तु ताम् अन्तु / – तम् त / आनि आव आम
• Time: अधिक = past (after), ऊन = to (before) the hour; वादनम् = o'clock
• Sandhi: गुण (ए, ओ, अर्), वृद्धि (ऐ, औ), यण् (य्, व्, र्), अयादि (अय्, आय्, अव्, आव्)

भाषासूत्रम् १ – Notes

1. भा-१.1 उकारान्त nouns — भानु, धेनु, मधु

• भानु (sun, masc.): भानुः भानू भानवः / भानुम् भानू भानून् / भानुना / भानवे / भानोः / भानोः भान्वोः भानूनाम् / भानौ भान्वोः भानुषु / हे भानो.
• धेनु (cow, fem.) is like भानु but has extra choices: तृतीया धेन्वा; चतुर्थी धेनवे / धेन्वै; पञ्चमी-षष्ठी धेनोः / धेन्वाः; सप्तमी धेनौ / धेन्वाम्; द्वितीया बहुवचन धेनूः.
• मधु (honey, neut.): मधु मधुनी मधूनि (1st and 2nd case), मधुना, मधुने, मधुनः, मधुनि, हे मधो / मधु. Note the extra न् in many forms.
• The book's 'पठत भेदम्' passage shows the sun word in every case: भानुः तेजोगोलः, भानोः वर्णनम्, भानुं परितः, भानुना शोभते, भानौ ऊर्जा, भानवे नमः, हे भानो.
• Adjectives in -उ: दयालु, कृपालु, स्नेहालु. Desire words: knowing → जिज्ञासा → जिज्ञासुः; drinking → पिपासुः; eating → बुभुक्षुः; winning → विजिगीषुः; doing → चिकीर्षुः.

2. भा-१.2 ऋकारान्त nouns — पितृ, मातृ, कर्तृ

• Relation words: पितृ, भ्रातृ, जामातृ, देवृ (masc.); मातृ, दुहितृ, यातृ, ननान्दृ (fem.). Also नृ (man), सवितृ (sun), स्वसृ (sister), नप्तृ (grandson).
• पितृ: पिता पितरौ पितरः / पितरम् पितरौ पितॄन् / पित्रा / पित्रे / पितुः / पितुः पित्रोः पितॄणाम् / पितरि / हे पितः. मातृ is the same, but द्वितीया बहुवचन is मातॄः.
• Agent nouns from roots: कृ → कर्तृ (one who does), हृ → हर्तृ, नी → नेतृ, रक्ष् → रक्षितृ, श्रु → श्रोतृ. Masculine: कर्ता कर्तारौ कर्तारः / कर्तारम् कर्तारौ कर्तॄन्; from तृतीया on, like पितृ.
• The feminine of these ends in ई and goes like नदी: कर्त्री कर्त्र्यौ कर्त्र्यः; नेत्री, श्रोत्री, रक्षित्री.

3. भा-१.3 Pronouns इदम् and भवत्; उपपदविभक्ति

• इदम् (this) — masc.: अयम् इमौ इमे / इमम् (एनम्) / अनेन / अस्मै / अस्मात् / अस्य अनयोः एषाम् / अस्मिन् एषु. Fem.: इयम् इमे इमाः / इमाम् / अनया / अस्यै / अस्याः / आसाम् / अस्याम् आसु. Neut.: इदम् इमे इमानि; rest like masculine.
• भवत् (respectful you) — masc.: भवान् भवन्तौ भवन्तः / भवन्तम् / भवता / भवते / भवतः / भवताम् / भवति. Fem. भवती goes like नदी: भवती भवत्यौ भवत्यः.
• भवान् / भवती takes the 3rd-person verb in every tense and mood: भवान् गच्छति, अगच्छत्, गच्छतु, गच्छेत् — compare त्वं गच्छसि, अगच्छः, गच्छ, गच्छेः.
• उपपदविभक्ति examples: भानुम् अभितः (around the sun), मातरं परितः, नदीम् उभयतः, धेनुं प्रति (2nd); पित्रा सह, अलं निद्रया (3rd); गुरवे नमः (4th); गृहात् बहिः (5th); स्वसुः कृते, नगरस्य समीपे (6th); विना with 2nd, 3rd or 5th.

4. भा-१.4 धातुसाधित अव्यय: -त्वा, -य, -तुम्

• धातुसाधित words grow from a root: पठ् → पठति (verb), पठनम् / पाठः (noun), पठित (adjective), पठित्वा (अव्यय). An अव्यय never changes: बालिका देवं नत्वा पठति; छात्राः आचार्यं नत्वा प्रविशन्ति — नत्वा stays the same.
• -त्वा (क्त्वा) = root + त्वा; -य (ल्यप्) = prefix + root + य; -तुम् (तुमुन्) = root + तुम्. When joining two sentences, drop words like अपि, ततः, तदनन्तरम्, च and drop the second sentence's subject.
• Selected forms from the table: दा – दत्त्वा – प्रदाय – दातुम्; स्था – स्थित्वा – उत्थाय – स्थातुम्; ज्ञा – ज्ञात्वा – विज्ञाय – ज्ञातुम्; जि – जित्वा – विजित्य – जेतुम्; दृश् – दृष्ट्वा – सन्दृश्य – द्रष्टुम्; प्रच्छ् – पृष्ट्वा – आपृच्छ्य – प्रष्टुम्; वह् – ऊढ्वा – निवह्य – वोढुम्; वच् – उक्त्वा – प्रवाच्य – वक्तुम्; ग्रह् – गृहीत्वा – सङ्गृह्य – ग्रहीतुम्.
• Reverse exercise (removing the अव्यय): ईशानः शालां गत्वा पठति → ईशानः शालां गच्छति पठति च। The new verb must have the same tense, person and number as the main verb (अखेलत्, आगच्छत्; प्रणमामि, नृत्यामि).

5. भा-१.5 लोट् लकार; किं कुर्यात्? (विधिलिङ्)

• लट् and लङ् show time; लोट् and लिङ् show a mood (अर्थ) — order, wish, blessing, permission: उत्तिष्ठ (order), काले वर्षतु पर्जन्यः (wish), सर्वे सुखिनः भवन्तु (blessing), अपि प्रविशानि? (permission).
• लोट् endings — परस्मैपद: तु ताम् अन्तु / हि तम् त / आनि आव आम; आत्मनेपद: ताम् इताम् अन्ताम् / स्व इथाम् ध्वम् / ऐ आवहै आमहै. In classes 1, 4, 6, 10 the हि of the 2nd singular drops: पठ, नृत्य, लिख, पूजय.
• Tables in the book: पठ्, नृत् (नृत्यतु), लिख्, पूज् (पूजयतु) in परस्मैपद; रम् (रमताम्), मन् (मन्यताम्), दिश् (दिशताम्), मन्त्र् (मन्त्रयताम्) in आत्मनेपद.
• रम्यसंस्कृतम् किं कुर्यात्? किं भवेत्? — विधिलिङ् gives advice or duty ('should'): जनाः अवकरं पृथक् क्षिपेयुः; त्वं अधिकसमयं न क्रीडेः; आवां सुभाषितं लिखेव. Forms: पठेत् पठेताम् पठेयुः / पठेः पठेतम् पठेत / पठेयम् पठेव पठेम; रमेत रमेयाताम् रमेरन् / रमेथाः रमेयाथाम् रमेध्वम् / रमेय रमेवहि रमेमहि.

6. भा-१.6 समयः and स्वराणां सृष्टिः (गुण, वृद्धि, यण्, अयादि)

• Time: वादनम् = o'clock. अधिक = minutes past: पञ्चाधिक-पञ्चवादनम् (5:05), विंशति-अधिक-अष्टवादनम् (8:20). ऊन = minutes to: पञ्चोन-द्विवादनम् (1:55), दशोन-त्रिवादनम् (2:50). In a sentence use the 7th case: दशोनदशवादने (at 9:50).
• गुणसन्धि: अ/आ + इ/ई = ए (देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः); अ/आ + उ/ऊ = ओ (गणेश + उत्सवः = गणेशोत्सवः); अ/आ + ऋ = अर् (देव + ऋषिः = देवर्षिः).
• वृद्धिसन्धि: अ/आ + ए/ऐ = ऐ (न + एतद् = नैतद्); अ/आ + ओ/औ = औ (मम + ओजः = ममौजः).
• यण्सन्धि: इ/ई + a different vowel = य् (इति + अपि = इत्यपि); उ/ऊ → व् (खलु + एतत् = खल्वेतत्); ऋ → र् (पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा).
• अयादिसन्धि: ए → अय्, ऐ → आय्, ओ → अव्, औ → आव् before any vowel. The य्/व् after ए/ऐ is often dropped, so both forms are correct: समीपयेव / समीप एव; तस्मायपि / तस्मा अपि; द्वौ + एव = द्वावेव.

Key forms in this unit

Key terms

भाषासूत्रम् १ – Flashcards

Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.

भाषासूत्रम् १ – MCQ Quiz

15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.

How to study भाषासूत्रम् १

⏱ About 60 minutes (two sittings)

1. Nouns and pronouns (20 min)
   Write out भानु, धेनु, मधु, पितृ and इदम् tables once each; say them aloud with the case names.
2. Verbs and अव्यय (20 min)
   Learn 15 rows of the क्त्वा–ल्यप्–तुमुन् table and the लोट् endings; practise five time expressions and one sandhi of each type.
3. Practice (20 min)
   Write the 'Try it yourself' answers, solve the quiz, revise the flashcards and play the 🎮 Play game.