TalentJR apps
Textbook: Sanskrit Amod – Std IX (संस्कृत आमोद, संपूर्ण) (Balbharati, official free PDF) · pages 33–35
Seven सुभाषितानि to learn by heart, each giving advice with a 'should' verb — the विधिलिङ् लकार (त्यजेत्, पिबेत्, जयेत्, पश्येत्). They teach how to study, speak, handle money, win over anger and judge your own conduct. The रम्यसंस्कृतम् box then shows what a verb tells us and how it agrees with the doer in the active voice (कर्तरि प्रयोगः).
Verse 1: a seeker of comfort should give up learning, and a seeker of learning should give up comfort — the two do not go together. Verse 2: place your foot where your eyes have checked, drink water strained through cloth, speak words purified by truth and act as your conscience approves.
Verse 3 gives four steps about wealth: wish for money you do not yet have, guard what you have earned with care, make the guarded money grow, and give the increased money to worthy causes (तीर्थेषु).
Verse 4: conquer anger with calm, the wicked with goodness, the miser with generosity and falsehood with truth. Verse 5: in sorrow, look at those who suffer more; in happiness, look at those who have more — and never hand yourself over to grief or joy, as you would not surrender to two enemies.
Verse 6: every day a person should examine his own conduct — is it like that of animals or like that of good people? Verse 7 (advice for a king): think about goals like a heron, attack like a lion, snatch like a wolf and escape like a hare.
रम्यसंस्कृतम्: a verb like पठति tells the action, पद (परस्मैपद), person, number, lakara and the gaṇa marker — and through person and number it also tells us about the doer. In कर्तरि प्रयोगः the doer is in प्रथमा, the object in द्वितीया, and the verb follows the doer's person and number.
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
स्तम्भमेलनं कुरुत — दृष्टिपूतः, वस्त्रपूतम्, मनःपूतम्, सत्यपूता with वाणी, आचरणम्, पादः, जलम्.
Answer: दृष्टिपूतः – पादः; वस्त्रपूतम् – जलम्; मनःपूतम् – आचरणम्; सत्यपूता – वाणी.
क्रमानुसारं रचयत — (१) धनस्य रक्षणम् (२) तीर्थेषु दानम् (३) धनस्य इच्छा (४) धनस्य वर्धनम्.
Answer: (३) धनस्य इच्छा → (१) धनस्य रक्षणम् → (४) धनस्य वर्धनम् → (२) तीर्थेषु दानम्.
सन्धिं कुरुत — पशुभिः + तुल्यम्; किम् + नु.
Answer: पशुभिस्तुल्यम्; किन्नु.
पदपरिचयं लिखत — काङ्क्षेत, रक्षेत्, निक्षिपेत्.
Answer: काङ्क्षेत – काङ्क्ष् (१ आ.प.), विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; रक्षेत् – रक्ष् (१ प.प.), विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; निक्षिपेत् – नि + क्षिप् (६ प.प.), विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्.
Analyse: वयं ग्रन्थं पठामः।
Answer: कर्ता वयम् (प्रथमा), कर्म ग्रन्थम् (द्वितीया), क्रियापदम् पठामः (उ.पु. ब.व.) — कर्तरि प्रयोगः.
| Verb | Root and पद | Meaning |
|---|---|---|
| त्यजेत् | त्यज् (१ प.प.) | should give up |
| न्यसेत् | नि + अस् (४ प.प.) | should place |
| पिबेत् | पा–पिब् (१ प.प.) | should drink |
| काङ्क्षेत | काङ्क्ष् (१ आ.प.) | should desire |
| वर्धयेत् | वृध् (णिच्) (१० प.प.) | should increase |
| जयेत् | जि (१ प.प.) | should conquer |
| अर्पयेत् | ऋ (णिच्) (१० प.प.) | should hand over |
| प्रत्यवेक्षेत | प्रति + अव + ईक्ष् (१ आ.प.) | should examine |
| पराक्रमेत् | परा + क्रम् (१ प.प.) | should attack boldly |
| अवलुम्पेत | अव + लुम्प् (६ आ.प.) | should snatch |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. श्लोकः १ — (१) विद्यार्थी किं त्यजेत्? सुखार्थी किं त्यजेत्? (२) सन्धिविग्रहः: त्यजेद्विद्याम्, त्यजेत्सुखम्, कुतो विद्या, कुतो विद्यार्थिनः (३) समानार्थकशब्दाः: विद्या, विद्यार्थी (४) प्रश्ननिर्माणम्: सुखार्थी विद्यां न लभते। विद्यार्थी सुखं न लभते।
Answer: (१) विद्यार्थी सुखं त्यजेत्। सुखार्थी विद्यां त्यजेत्। (२) त्यजेत् + विद्याम्; त्यजेत् + सुखम्; कुतः + विद्या; कुतः + विद्यार्थिनः। (३) विद्या – ज्ञानम्; विद्यार्थी – छात्रः। (४) कः विद्यां न लभते? कः सुखं न लभते?
2. श्लोकः २ — (१) कीदृशं जलं पिबेत्? कीदृशीं वाणीं वदेत्? (२) समानार्थकशब्दाः: वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम्.
Answer: (१) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वाणीं वदेत्। (२) वाक् – वाणी; पवित्रम् – पूतम्; ऋतम् – सत्यम्; उदकम् – जलम्।
3. श्लोकः ३ — (१) मनुजः कीदृशं धनं काङ्क्षेत? वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत्? (२) क्रमानुसारं रचयत. (३) पदपरिचयः: काङ्क्षेत, रक्षेत्, निक्षिपेत्.
Answer: (१) मनुजः अलब्धं धनं काङ्क्षेत। वृद्धं धनं तीर्थेषु निक्षिपेत्। (२) धनस्य इच्छा, धनस्य रक्षणम्, धनस्य वर्धनम्, तीर्थेषु दानम्। (३) काङ्क्षेत – काङ्क्ष्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; रक्षेत् – रक्ष्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; निक्षिपेत् – नि + क्षिप्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
4. श्लोकः ४ — (१) क्रोधं केन जयेत्? दानेन किं जयेत्? सत्येन किं जयेत्? (२) विरुद्धार्थकशब्दाः: क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम् (३) तृतीयान्तपदानि (४) सन्धिविग्रहः: चानृतम्.
Answer: (१) अक्रोधेन क्रोधं जयेत्। दानेन कदर्यं जयेत्। सत्येन अनृतं जयेत्। (२) क्रोधः – अक्रोधः; असाधुः – साधुः; सत्यम् – अनृतम्; दानम् – आदानम्। (३) अक्रोधेन, साधुना, दानेन, सत्येन। (४) च + अनृतम्।
5. श्लोकः ५ — (१) दुःखे कान् पश्येत्? सुखाधिकान् कदा पश्येत्? (२) सन्धिविग्रहः: शत्रुभ्यामिव, नार्पयेत् (३) विरुद्धार्थकशब्दाः: सुखम्, अधिकम्, शोकः, शत्रुः (४) विधिलिङ्-क्रियापदानि.
Answer: (१) दुःखे दुःखाधिकान् पश्येत्। सुखे सुखाधिकान् पश्येत्। (२) शत्रुभ्याम् + इव; न + अर्पयेत्। (३) सुखम् – दुःखम्; अधिकम् – न्यूनम्; शोकः – हर्षः; शत्रुः – मित्रम्। (४) पश्येत्, अर्पयेत्।
6. श्लोकः ६ — (१) प्रत्यहं किं प्रत्यवेक्षेत? चरितं केन तुल्यं मा अस्तु? केन तुल्यम् अस्तु? (२) सन्धिं कुरुत: पशुभिः + तुल्यम्, किम् + नु, सत्पुरुषैः + इति, नरः + चरितम् (३) समानार्थकयुग्मानि.
Answer: (१) नरः प्रत्यहम् आत्मनः चरितं प्रत्यवेक्षेत। चरितं पशुभिः तुल्यं मा अस्तु। चरितं सत्पुरुषैः तुल्यम् अस्तु। (२) पशुभिस्तुल्यम्; किन्नु; सत्पुरुषैरिति; नरश्चरितम्। (३) प्रत्यहम् – प्रतिदिनम्; नरः – मनुजः; चरितम् – वर्तनम्; पशुः – मृगः; तुल्यः – समः; सत्पुरुषाः – सज्जनाः।
7. श्लोकः ७ — (१) नृपः अर्थान् कथं चिन्तयेत्? कथं पराक्रमेत्? कथम् अवलुम्पेत? कथं विनिष्पतेत्? (२) लिङ्लकारस्य क्रियापदानि (३) पशुद्वयम् (४) सन्धिं कुरुत: शशवत् + च, च + अवलुम्पेत, चिन्तयेत् + अर्थान्.
Answer: (१) बकवत् चिन्तयेत्; सिंहवत् पराक्रमेत्; वृकवत् अवलुम्पेत; शशवत् विनिष्पतेत्। (२) चिन्तयेत्, पराक्रमेत्, अवलुम्पेत, विनिष्पतेत्। (३) सिंहः, वृकः (also शशः)। (४) शशवच्च; चावलुम्पेत; चिन्तयेदर्थान्।
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. विद्यार्थी किं त्यजेत्?
Answer: D. A student should give up comfort.
2. कीदृशं जलं पिबेत्?
Answer: A. Water filtered through cloth.
3. Which noun goes with दृष्टिपूतः?
Answer: A. दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् — masculine पादः.
4. वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत्?
Answer: A. Increased wealth goes to worthy causes.
5. Which is the first step in verse 3?
Answer: B. अलब्धं धनं काङ्क्षेत — wish first.
6. सत्येन किं जयेत्?
Answer: C. Truth conquers untruth.
7. Which is a तृतीयान्त word from verse 4?
Answer: D. साधुना = by the good one.
8. सुखाधिकान् कदा पश्येत्?
Answer: D. In happiness, look at those who have more.
9. Opposite of शोकः?
Answer: C. Grief vs joy.
10. चरितं केन तुल्यं मा अस्तु?
Answer: D. Conduct should not be like animals'.
11. Synonym pair from verse 6:
Answer: C. नरः and मनुजः both mean man.
12. नृपः कथं पराक्रमेत्?
Answer: C. Attack like a lion.
13. च + अवलुम्पेत = ?
Answer: D. अ + अ = आ.
14. काङ्क्षेत is…
Answer: D. -एत ending = विधिलिङ् आत्मनेपद.
15. In 'बालकौ ग्रन्थं पठतः' the verb is dual because…
Answer: C. In कर्तरि प्रयोग the verb follows the doer.
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise विध्यर्थमाला the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ About 40 minutes
Get a ✓ Verified tutor for “विध्यर्थमाला” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of विध्यर्थमाला.
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “विध्यर्थमाला” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.