TalentJR apps
Textbook: मराठी अक्षरभारती – इयत्ता दहावी (Balbharati, official free PDF) · pages 61–67
शब्दांचे मूळ शोधायला शिकवणारा स्थूलवाचनाचा पाठ — व्युत्पत्ती कोश म्हणजे काय, तो कसा पाहावा, त्याचे कार्य, निर्मितीचा इतिहास आणि रसग्रहण-काव्यसौंदर्याची ओळख सोप्या मराठीत.
👋 New here? See how to study this chapter step by step — summary, notes, flashcards, quiz and games.
🌐 Google Translate: English हिंदी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ↩ Original
शब्दाच्या मुळाचे ज्ञान म्हणजे व्युत्पत्ती, आणि अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश. नववीत विश्वकोशाची ओळख झाल्यानंतर या पाठात शब्दांचा उगम शोधण्याची गंमत समजावली आहे.
राधा आणि आई यांच्या संवादातून 'इनाम' हा अरबी शब्द आणि '-दार' हा फारसी प्रत्यय मिळून 'इनामदार' म्हणजे इनाम लाभलेला माणूस, असा अर्थ कसा तयार होतो ते दाखवले आहे.
भाषा काळानुसार बदलते — उच्चार सोपे होतात (अग्नि → अग्गि → आग), भाषांमध्ये शब्दांची देवाणघेवाण होते आणि अर्थही बदलतात ('शहाणा'). एका अर्थाचे अनेक शब्द आणि एका शब्दाचे अनेक अर्थही असतात.
कोशातील नोंदीत शब्दाची जात/लिंग, अर्थ, मूळ भाषा आणि इतर भाषांतील रूपे लघुरूपांत दिलेली असतात ('दिवाळी' ← 'दीपावलि'). मूळ रूप, अर्थबदल, उच्चारबदल आणि बदलांचे कारण दाखवणे हे कोशाचे कार्य आहे.
१९३८ च्या मुंबईतील साहित्य संमेलनातील ठरावानंतर कृ. पां. कुलकर्णी यांनी तयार केलेला मराठी व्युत्पत्ती कोश १९४६ मध्ये प्रकाशित झाला. 'ताकास तूर लागू न देणे' या वाक्प्रचाराचे मूळ आणि कवितेचे रसग्रहण व काव्यसौंदर्य कसे लिहावे, हेही पाठात दिले आहे.
Get a ✓ Verified tutor for “व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
'ताकास तूर लागू न देणे' हा वाक्प्रचार कसा आला असावा, ते स्पष्ट करा.
Answer: म्हणून 'ताकास तूर लागू न देणे' म्हणजे टाळाटाळ करून आपल्या मनातील गोष्टीचा दुसऱ्याला थांग लागू न देणे.
| शब्द | मूळ / व्युत्पत्ती | पाठात |
|---|---|---|
| सई | संस्कृत 'सखी' (मैत्रीण) | व्युत्पत्तीचा आनंद |
| इनाम | अरबी — वरिष्ठाकडून देणगी, बक्षीस | राधा-आईचा संवाद |
| -दार | फारसी स्वामित्वदर्शक प्रत्यय | इनामदार, जबाबदार |
| आग | सं. अग्नि → प्रा. अग्गि | सुलभीकरण |
| तोंड / तूप / अत्तर | सं. तुण्ड / कन्नड तुप्प / अरबी इत्र | शब्दांची देवाणघेवाण |
| शहाणा | सज्ञान वरून; आता 'अतिशहाणा' अर्थही | अर्थबदल |
| दिवाळी | सं. दीपावलि — दिव्यांची रांग | कोश कसा पाहावा |
| ताका (तागा) | मागावरचे न फाडलेले कापड | ताकास तूर लागू न देणे |
| तूर | कापड गुंडाळण्याचे लाकूड, कोष्ट्याची दांडी | ताकास तूर लागू न देणे |
Solve each one in your notebook first. Then open the solution and compare every step.
1. टीप लिहा: व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य.
Answer: म्हणून भाषेचा इतिहास आणि शब्दांचा प्रवास समजून घेण्यासाठी व्युत्पत्ती कोश उपयुक्त आहे.
2. दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे परिच्छेद लिहा: निर्मितीचा ठराव, जबाबदारी, अर्थसाहाय्य, प्रकाशन.
Answer: अखेर १९४६ मध्ये मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन झाले आणि पुढे त्याच्या आणखी आवृत्त्याही निघाल्या.
3. पाठाबाहेरची उदाहरणे द्या: (अ) शब्द अनेक, अर्थ एक (आ) शब्द एक, अर्थ अनेक.
Answer: यावरून संदर्भानुसार शब्दाचा अर्थ ठरतो, हे लक्षात येते.
4. रसग्रहण करताना कोणकोणते मुद्दे विचारात घ्यावेत, ते लिहा.
Answer: शेवटी कविता किंवा ओळी का आवडल्या ते सकारण लिहावे; दिलेल्या ओळींना लागू पडणारे मुद्देच निवडावेत.
Read the question, answer it in your head, then tap the card to check. 20 cards.
15 questions. Tap an option — you will see at once if it is right and why.
1. व्युत्पत्ती म्हणजे…
Answer: B. मूळ व अर्थ.
2. 'इनाम' हा शब्द कोणत्या भाषेतून आला?
Answer: A. अर. इन्+आम्.
3. '-दार' प्रत्यय कोणत्या भाषेतील?
Answer: A. स्वामित्वदर्शक.
4. 'आग' शब्दाचे संस्कृत मूळ…
Answer: D. प्राकृत अग्गि.
5. 'तूप' हा शब्द मूळ कोणत्या भाषेतील 'तुप्प' वरून?
Answer: B. देवाणघेवाण.
6. 'अत्तर' चे मूळ…
Answer: D. अरबी.
7. 'सई' हा शब्द कोणत्या शब्दावरून आला?
Answer: D. मैत्रीण.
8. पुढीलपैकी 'वारा' या अर्थाचा शब्द नाही…
Answer: A. नीर म्हणजे पाणी.
9. 'दिवाळी' चे मूळ संस्कृत रूप…
Answer: D. दिव्यांची रांग.
10. कोशात 'न.' किंवा 'नपुं.' म्हणजे…
Answer: D. लिंगदर्शक लघुरूप.
11. व्युत्पत्ती कोशाचा ठराव कोणत्या वर्षी झाला?
Answer: D. मुंबई संमेलन.
12. १९३८ च्या संमेलनाचे अध्यक्ष…
Answer: C. मुंबई, १९३८.
13. मराठी व्युत्पत्ती कोशाचे पहिले प्रकाशन…
Answer: C. कृ. पां. कुलकर्णी.
14. 'ताकास तूर' मधील 'तूर' म्हणजे येथे…
Answer: D. कोष्ट्याची दांडी.
15. रसग्रहणाच्या तीन प्रमुख मुद्द्यांत न येणारा…
Answer: B. बाकी तीन मुद्दे.
Get a ✓ Verified tutor for “व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Done with the notes? Revise व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन) the fun way: match key terms, beat the 60-second lightning round and spot true or false facts. Every game uses only this lesson, so each round is real exam revision.
⭐ 0 XP⏱ सुमारे ४० मिनिटे
Get a ✓ Verified tutor for “व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन)” — live online or at home. We aim to suggest up to 3 tutors within 24 hours.
Sign in free to see the answers to the textbook exercise of व्युत्पत्ती कोश (स्थूलवाचन).
Sign in to see solutionsStuck on a question? Type it, 🎤 speak it or 📷 snap a photo of it and get simple, step-by-step help with “व्युत्पत्ती कोश (Aksharbharati 16)” — important questions, a quick quiz, revision notes — in English, मराठी or हिंदी.
Sign in with Google to ask the AI tutor. It's free — 20 questions a day, one TalentJR account.
Sign in to askPrefer a real teacher? TalentJR teachers take live online classes anywhere in India. Tell us what you need and our team will call you with timings and fees.